Νέες τεχνολογίες (ντ), κεφαλαιοκρατία και εργατική τάξη* - A' ΜΕΡΟΣ

Δημοσιεύθηκε: 28/3/2018



του Βασίλη Λιόση


Α' ΜΕΡΟΣ



Α. Σύντομη περιοδολόγηση του καπιταλισμού με βάση τις ΝΤ

 

Συνήθως για τις εξελίξεις που ακολουθούν την εισαγωγή νέων καινοτόμων τεχνολογιών στην παραγωγή κι εν γένει την οργάνωση των ιδιωτικών επιχειρήσεων και του κράτους, είθισται να χρησιμοποιείται η λέξη «επανάσταση». Είναι γεγονός ότι τον όρο βιομηχανική επανάσταση τον χρησιμοποίησε ο Ένγκελς, ωστόσο πρέπει να είμαστε μάλλον επιφυλακτικοί στη χρήση του και να τον χρησιμοποιούμε με έναν συμβατικό τρόπο, αφού η έννοια της επανάστασης αφορά άλλη «περιοχή» της ανθρώπινης δραστηριότητας.


Η συνήθης περιοδολόγηση που χρησιμοποιείται για να οριοθετήσει εποχές κατά τις οποίες οι νέες τεχνολογίες επαναστατικοποιούνται, περιγράφει τέσσερις φάσεις:


Την Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση: το νερό και ο ατμός αποκτούν δεσπόζοντα  ρόλο στην παραγωγή και τη μετατρέπουν σε μηχανική. Συγκεκριμένα το 1764 κατασκευάζεται η πολλαπλή ανέμη που γνέθει πολλά νήματα ταυτόχρονα. Το 1779 η πολλαπλή ανέμη συνδυάζεται με την υδροκίνηση και κατασκευάζεται η υδροκίνητη ανέμη. Το 1760 ο Βατ κατασκευάζει τη μονοδρομική ατμομηχανή, ενώ το 1783 την πρώτη παλινδρομική ατμομηχανή. Το 1785 κατασκευάζεται η πρώτη εριουργία με ατμομηχανές στο Νότιγχαμ. Γενικότερα, οι νέες αυτές εξελίξεις συνδυάζονται με την εμφάνιση του μεγάλου εργοστασίου (Beaud M., 1987:102-104).


Τη Δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση: η τεχνολογία Μπέσμερ (1885) και η υψικάμινος Μαρτέν (1864) που ευνόησε την παραγωγή του ατσαλιού, η εμφάνιση υψικαμίνων με δυνατότητα λειτουργίας σε 24ωρη βάση δυναμικότητας 100 τόνων (1870-1880), η χρησιμοποίηση ισχυρών σφυριών ατμού, η χρησιμοποίηση νέων τρόπων επεξεργασίας της παραγωγής στη χημική βιομηχανία, η εμφάνιση του τηλεφώνου προς τα τέλη του 19ου αιώνα, η χρησιμοποίηση μηχανών εσωτερικής καύσης, η εξόρυξη και η επεξεργασία του πετρελαίου, ο εξηλεκτρισμός και η ηλεκτροτεχνική, η βιομηχανία αυτοκινήτου, είναι κομβικές εξελίξεις για την καπιταλιστική παραγωγή (Οικονομική Σχολή πανεπιστημίου Λομονόσοφ, 1980: 731).


Την ίδια εποχή σημειώνονται αλλαγές σε επίπεδο κλαδικής παραγωγής: η υφαντουργία παραχωρεί την πρωτοκαθεδρία της στη μεταλλουργία, τις μηχανοκατασκευές και εν γένει τη βαριά βιομηχανία (Οικονομική Σχολή πανεπιστημίου Λομονόσοφ, 1980: 731). Τις αλλαγές αυτές δεν μπορούσαν να τις παρακολουθήσουν οι μικρές επιχειρήσεις, πράγμα που οδηγούσε αργά ή γρήγορα στον εκτοπισμό τους και άρα στην παραπέρα μεγέθυνση της συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου σε όφελος των μεγαλυτέρων. Από εδώ κι έπειτα, η δυνατότητα του μονοπωλίου να ενσωματώνει τις νέες τεχνικές χάρη στη μεγαλύτερη οικονομική ισχύ του, λειτουργεί ανατροφοδοτικά: ενσωματώνει ταχύτερα τις νέες τεχνολογίες σχετικά με τους υπόλοιπους μικροκαπιταλιστές και έχει στη διάθεσή του τις πιο προηγμένες καινοτομίες. Μπορεί, επιπλέον, να απαγορεύει τη χρήση τους από άλλους ανταγωνιστές. Έτσι, δημιουργείται η βάση για νέα επίπεδα συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης. Τελικά το μονοπώλιο κυριαρχεί.

Την Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση: Χαρακτηριστικά αυτής της φάσης είναι η εμφάνιση και εισαγωγή του ηλεκτρονικού υπολογιστή, τόσο στον δευτερογενή όσο και στον τριτογενή τομέα, η βαρύνουσα σημασία της πληροφορίας, η χρήση της ατομικής ενέργειας. Μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο ανακαλύπτονται οι ακτίνες λέιζερ, οι ημιαγωγοί και οι πλαστικές ύλες, ενώ αναπτύσσονται νέοι επιστημονικοί κλάδοι: η κυβερνητική, η κβαντική μηχανική, η πυρηνική φυσική, η φυσική των υψηλών ενεργειών, η γεωφυσική, η αστροφυσική, η πυρηνική χημεία, η ραδιοχημεία, η γεωχημεία, η γενετική, η βιοφυσική, η βιομηχανική και η βιοχημική μηχανική του ανθρώπου, η επιστήμη του χάους και των δυναμικών συστημάτων κ.λπ. (Πετσίνης Λ., 1977:16-22).


Σύμφωνα με έναν γνωστό θεωρητικό αυτής της τρίτης φάσης, η εκκίνησή της βρίσκεται κοντά στα μέσα της δεκαετίας του 1950, οπότε και τα «λευκά κολάρα» υπερίσχυσαν αριθμητικά των εργατών· μάλλον αμφίβολης αξίας διαπίστωση (Τόφλερ Α., 1982:30). Θα μπορούσαμε να πούμε πως αυτή η φάση φέρει τον τίτλο «πληροφορικοποίηση» και διακρίνεται από διάφορες υποφάσεις. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970 δεν υπάρχουν παρά μόνο δύο μεγάλοι τύποι αυτόματων μηχανών: οι υπολογιστές των μεγάλων επιχειρήσεων και οι λεγόμενοι αυτοματισμοί διαδικασιών που εξασφάλιζαν μία παραγωγή συνεχούς ροής. Ακολούθησε η MOCN (εργαλειομηχανή με αριθμητική διεύθυνση) και στη συνέχεια από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 σημειώθηκε ένας εξαιρετικά ταχύς πολλαπλασιασμός των τύπων των αυτόματων μηχανών (Ολιβιέ Π., 1986:61) . Μέσα σε όλα αυτά δεν πρέπει διόλου να υποτιμηθεί και η εμφάνιση/εδραίωση του προσωπικού υπολογιστή στους εργασιακούς χώρους. Ο προσωπικός υπολογιστής επιφέρει ριζικές αλλαγές: τα μέσα εργασίας αλλάζουν, ενσωματώνονται στη νεκρή εργασία περισσότερες πλευρές της ζωντανής και άρα η σχέση ζωντανής-νεκρής  τροποποιείται, η πληροφορία γίνεται πιο εύκολα και πιο γρήγορα διαχειρίσιμη κ.λπ. Σε αυτή την Τρίτη φάση εμφανίζεται και ο νέος τρόπος διαχείρισης του καπιταλισμού, ο νεοφιλελευθερισμός, ενώ σταδιακά ο τεϊλορισμός-φορντισμός παραχωρεί τη θέση του, ως ένα βαθμό, στον τογιοτισμό που δεν είναι η απόλυτη αλλά η μερική άρση του τεϊλορισμού-φορντισμού.


Την Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση που σταδιακά τη βιώνουμε σήμερα. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της τέταρτης φάσης; Σύμφωνα με μία άποψη «για να θεωρηθεί ένα εργοστάσιο ή σύστημα ότι ανήκει στη Βιομηχανία τέταρτης γενιάς, θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει:

·         Διαλειτουργικότητα (Interoperability) – Μηχανές, συσκευές, αισθητήρες και άνθρωποι που συνδέονται και θα επικοινωνούν μεταξύ τους απρόσκοπτα. 

·         Διαφάνεια της πληροφορίας –  οι μηχανές δημιουργούν ένα εικονικό αντίγραφο του πραγματικού κόσμου μέσω  δεδομένων από διάφορους αισθητήρες (sensors) με στόχο να εντάξουν τις χαοτικές πληροφορίες σε ένα στενότερο πλαίσιο που θα είναι επεξεργάσιμο και προσπελάσιμο από μηχανές (Machine Recognizable Big Data, etc). 

·      Τεχνική υποστήριξη – που περιλαμβάνει μαζί την ικανότητα των συστημάτων να υποστηρίζουν τους ανθρώπους στη λήψη αποφάσεων, και την ικανότητα να υποβοηθούν τους ανθρώπους με εργασίες που είναι πολύ δύσκολες ή πολύ επικίνδυνες για αυτούς. 

·         Αποκεντρωμένη λήψη αποφάσεων – η ικανότητα των cyber-physical συστημάτων να παίρνουν απλές αποφάσεις από μόνα τους και να γίνονται όσο πιο αυτόνομα γίνεται»[1]


Σε αυτή τη σύγχρονη φάση της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης, σημαντικό μέρος των εργασιακών διαδικασιών στο εργοστάσιο που εκτελούνταν από τον εργάτη υποκαθίσταται από τα ρομπότ, η μηχανοποίηση-αυτοματοποίηση και στον αγροτικό τομέα σταδιακά αντικαθιστά τη ζωντανή εργασία, υπηρεσίες αφήνουν τη θέση τους σε αυτόματες λειτουργίες (λεωφορεία χωρίς οδηγούς κ.ά.), οι 3-D εκτυπωτές υπόσχονται να «εκτυπώνουν» ως και κτίρια, τα drone θα αποτελέσουν σημαντική παράμετρο των πολεμικών επιχειρήσεων και όχι μόνο (εικάζεται ότι θα αναλάβουν και υπηρεσίες delivery), η συνεχής αποκωδικοποίηση του DNA επιφέρει και θα επιφέρει θεαματικές εξελίξεις στην κατανόηση της ζωής και την αντιμετώπιση ασθενειών, ενώ η νανοτεχνολογία θα ανοίξει νέους ορίζοντες στη χημεία, τη φυσική και τη βιολογία.


 

Β. Ορισμένες ποιοτικές διαφοροποιήσεις

 

Οι διάφορες φάσεις δεν διαχωρίζονται μεταξύ τους με τομές, αν υποθέσουμε ότι μπορούν να υπάρξουν τομές. Οι επόμενες φάσεις είναι προϊόντα των προηγούμενων και φέρουν κοινά χαρακτηριστικά με αυτές. Για παράδειγμα η άνοδος της παραγωγικότητας και η πτώση των τιμών των παραγόμενων προϊόντων είναι ένα κοινό σύμπτωμα καθώς μεταβαίνουμε από τη μία φάση στην άλλη. Ας δούμε π.χ. με τι ταχύτητα παράγονταν τα πρώτα αυτοκίνητα και πόσοι μπορούσαν να τα αγοράσουν και τους αντίστοιχους δείκτες στο σήμερα ή τι συνέβη με τους υπολογιστές κατά την εξέλιξή τους. Ασφαλώς λειτουργεί ταυτόχρονα και ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης, αλλά αναφερόμαστε σε μία γενική τάση από την οποία διέπεται η καπιταλιστική παραγωγή. Αν, όμως, είναι grosso modo κοινά τα χαρακτηριστικά των φάσεων οι μόνες μεταξύ τους διαφορές είναι ποσοτικές; Δεν υπάρχουν ποιοτικές διαφοροποιήσεις και αν υπάρχουν τέτοιες ποιες είναι αυτές;


Κατ΄ αρχάς η δυνατότητα αύξησης της παραγωγικότητας και μείωσης των τιμών δεν είναι απλώς μία ποσοτική αλλαγή, αλλά εμπεριέχει ποιοτικές διαφοροποιήσεις[2]: ενδυναμώνει τις τάσεις συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου που όπως ξέρουμε οδήγησαν σε κάποια ιστορική στιγμή στην επικράτηση του μονοπωλίου έναντι των μικρών και διάσπαρτων άλλων κεφαλαίων. Η επικράτηση του μονοπωλίου ήταν αυτή που άφησε πίσω της τον καπιταλισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού και οδήγησε στο ιμπεριαλιστικό στάδιο. Αυτό είναι μία ποιοτική αλλαγή.


Δεύτερο, η δυνατότητα των εργατικών και λαϊκών στρωμάτων να καταναλώσουν μεγαλύτερη μάζα προϊόντων, οδηγεί σε αλλαγές, κάποτε σοβαρές, στη συνείδησή τους. Ο σημερινός εργάτης καταπιέζεται, είναι σκληρά εκμεταλλευόμενος, αλλά δεν είναι ο εργάτης του ρωσικού εργοστασίου στις αρχές του προηγούμενου αιώνα ή του αγγλικού στον 19ο αιώνα. Και πάλι «δεν έχει να χάσει παρά τις αλυσίδες του», μόνο που τώρα οι αλυσίδες είναι επιχρυσωμένες και ίσως λίγο πιο μαλακές (η ουσία σε κάθε περίπτωση είναι ότι πρόκειται για αλυσίδες). Από την άλλη ο βαθμός εκμετάλλευσης είναι υψηλότατος και η σχετική υπεραξία έχει μεγαλύτερη σημασία από ότι η απόλυτη. Όπως και να έχει οι διαφοροποιήσεις σε συνειδησιακό επίπεδο, είναι ποιοτικές.


Τρίτο, όσο εξελίσσονται οι νέες τεχνολογίες, τόσο εντείνεται η αποειδίκευση του απλού εργάτη, ενώ για άλλα στρώματα απαιτείται υψηλή ειδίκευση. Η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών που συνδέεται άρρηκτα με τη φορντική γραμμή παραγωγής και το τεϊλορικό σύστημα, οδήγησε σε αυτό που ονομάζουμε αποειδίκευση του εργάτη κάτι που σημαίνει ότι οι εργάτης καταδικάζεται σε μία μονότονη επανάληψη κινήσεων που δεν απαιτεί ιδιαίτερες δεξιότητες, παρά μόνο ιώβεια υπομονή. Την ειδίκευση του εργάτη του την «κλέβει» ο καπιταλιστής και ο νέος τρόπος οργάνωσης στο εργοστάσιο (Κοριά Μ., 1985). Η αποειδίκευση αυτή μειώνει την αξία της εργατικής δύναμης, πράγμα που δεν συμβαίνει απαραίτητα όσο ανεβαίνουμε στην κλίμακα της εργασιακής ιεραρχίας. Ο μηχανικός, για παράδειγμα, πρέπει να είναι εφοδιασμένος με πλήθος γνώσεων που σε τακτά χρονικά διαστήματα απαιτείται να ανανεώνει.

 

Τέταρτο, όσον αφορά ειδικά την 4η βιομηχανική επανάσταση, εδώ πλέον έχουμε μία ολιστική προσέγγιση της παραγωγής. Η «ολιστικότητα» καθορίζεται από την εμπλοκή όλο και περισσότερων επιστημών με ολοένα και στενότερη σχέση μεταξύ τους. Η μετατροπή της επιστήμης σε άμεση παραγωγική δύναμη γίνεται πλέον με μεγάλες ταχύτητες, ενώ η αυτοματοποίηση δεν είναι ένα απλό προχώρημα της μηχανοποίησης, αλλά ένας τρόπος που η μηχανοποίηση «τελειοποιείται» εκτοξεύοντας την παραγωγικότητα σε πρωτόγνωρα ύψη. Η σχέση ζωντανής και νεκρής εργασίας τροποποιείται δραματικά: η πρώτη μετατρέπεται με τον πιο αποφασιστικό τρόπο σε παρακολούθημα της δεύτερης, είχε επισημάνει ο Μαρξ στα Grundrisse (Μαρξ Κ., 1990α:532). Σήμερα, όμως, τουλάχιστον σε κάποιες περιπτώσεις σημειώνεται αποσύνδεση της ζωντανής από τη νεκρή εργασία. Ο εργάτης στο εργοστάσιο δεν καταδικάζεται απλώς σε μονότονες κινήσεις χειριζόμενος τα μηχανήματα ή συναρμολογώντας, αλλά σε στοιχειώδεις κινήσεις μεταφοράς των προϊόντων.


 

Γ. Η τέταρτη φάση και η ανεργία

 

Ίσως ο πλέον διαδεδομένος ισχυρισμός στην τωρινή φάση είναι η έκρηξη της ανεργίας με την εισαγωγή των ντ . Η τάση αντικατάστασης των εργατών από τα ρομπότ είναι υπάρχουσα και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, ενώ αποτελεί μία απάντηση του κεφαλαίου τόσο στις εργατικές διεκδικήσεις, όσο και στην ατελεύτητη επιδίωξή του για μεγιστοποίηση του κέρδους. Τα ΑΤΜ και οι ηλεκτρονικές πληρωμές ήδη έχουν αντικαταστήσει μία σειρά υπαλλήλων. Η McDonalds απειλεί πως αν κατώτερος μισθός στις ΗΠΑ αυξηθεί στα 15 δολάρια, τότε θα σκεφτεί την αντικατάσταση των εργαζομένων με ρομπότ. Η Foxconn στην Κίνα σχεδιάζει να αντικαταστήσει τους εργαζόμενους με ρομπότ (ένας τρόπος για να αντιμετωπίσει και τα συνεχή κρούσματα αυτοκτονιών αλλά και την άνοδο των μισθών στην Κίνα). Μάλιστα, ο διευθυντής της εν λόγω εταιρίας είπε χαρακτηριστικά πως «Επειδή οι άνθρωποι είναι και ζώα, η διαχείριση ενός εκατομμυρίου ζώων μού προκαλεί πονοκέφαλο» (Αναφέρεται στο Ross A., 2017:69). Μελέτη του πανεπιστημίου της Οξφόρδης εκτιμά ότι περίπου το 47% των επαγγελμάτων στις ΗΠΑ κινδυνεύει από την εισαγωγή των ντ. Στη σύνοδο του Νταβός που πραγματοποιήθηκε το 2016 υπολογίστηκε ότι μέσα στα επόμενα 5 χρόνια θα χαθούν έως και 7 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στις 15 πλέον ανεπτυγμένες βιομηχανικά χώρες με την έναρξη εφαρμογής τους σε πλατιά κλίμακα. Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα ή πρόκειται για μία σύγχρονη έκφραση λουδιτισμού (αλλιώς τεχνοφοβίας) σε θεωρητικό επίπεδο;


Ας δούμε την τάση που διαγράφεται τα τελευταία είκοσι χρόνια όσον αφορά την παγκόσμια απασχόληση:

 

Έτος

’00

’01

’02

’03

’04

’05

’06

’07

’08

’09

’10

’11

’12

’13

’14

’15

’16

’17

’18

’19

’20

Ποσοστό ανεργίας στον κόσμο

6,4

6,4

6,5

6,5

6,4

6,2

5,9

5,5

5,7

6,2

6,1

6,0

6,0

5,9

5,8

5,7

5,7

5,8

5,8

5,8

5,8

Επεξεργασία Β.Λ. από τα σχετικά στοιχεία της ILO. Για τις χρονιές από το 2017 ως το 2020 τα ποσοστά είναι κατ’  εκτίμηση.

Τα παραπάνω στοιχεία δεν φαίνεται να επιβεβαιώνουν μία απαισιόδοξη άποψη με βάση την οποία η εισαγωγή των ντ σε αυτή την τέταρτη φάση θα προκαλέσει μία πλημμυρίδα ανέργων. Οπωσδήποτε τίθενται και τα ερωτήματα: πώς ακριβώς υπολογίζεται η ανεργία; Υπάρχει διαφορά στον υπολογισμό της σε σχέση με προγενέστερες εποχές;[3]. Πώς αυξομειώνεται το ποσοστό της ανεργίας από κλάδο σε κλάδο, από ειδικότητα σε ειδικότητα και από χώρα σε χώρα; Μήπως η μη αύξηση της ανεργίας συναρτάται με τη μείωση των μισθών; 


Όπως και να έχει ο μέσος όρος δεν φαίνεται να έχει θεαματικές αυξομειώσεις. Τη μη ντετερμινιστική σχέση τεχνολογιών-ανεργίας διαπιστώνει και ο Manuel Castells παραθέτοντας σειρά πραγματολογικών στοιχείων που μάλιστα αφορούν τις χώρες του G7, άρα τις χώρες που κατεξοχήν εισάγουν τις ντ στην παραγωγή (Castells M., 2003: 51-56). Νεώτερα στοιχεία υποστηρίζουν α) πως υπάρχει ένας νόμος με βάση τον οποίο σε ετήσια βάση καταστρέφεται το 15% των θέσεων εργασίας αλλά ένα επίσης 15% δημιουργείται (μάλιστα πρόκειται για μία διαδικασία που ονομάζεται «δημιουργική καταστροφή»), β) το ισοζύγιο θέσεων εργασίας δεν συντελείται ανάμεσα σε κλάδους αλλά πρόκειται για φαινόμενο ενδοκλαδικό, γ) ο κανόνας ισχύει και για τις επιχειρήσεις (Καΰκ Π. & Ζύλμπεργκερ Α, 2017:23-38). 

Αν τώρα δεν επιβεβαιώνεται η απαισιόδοξη άποψη, μήπως πάμε σε μια αισιόδοξη εκδοχή που δικαιώνει τους απολογητές του καπιταλισμού κι έτσι παύουν να είναι απολογητές του; Ας επιχειρήσουμε μία ερμηνεία της μη αύξησης της ανεργίας που θα περίμενε κάποιος από την είσοδο της αυτοματοποίησης και της ρομποτικής στην παραγωγή.

 

α) Με την είσοδο των ντ στην παραγωγή, άλλες ειδικότητες μειώνονται, άλλες μετασχηματίζονται κι άλλες αυξάνονται. Πιθανώς το βιομηχανικό προλεταριάτο να μειώνεται –αν και αυτό απαιτεί μία μελέτη σε παγκόσμιο επίπεδο–  κάτι που δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση και τη μείωση του ειδικού του βάρους στην παραγωγή και στην κοινωνία. Από την άλλη με σχετική ασφάλεια μπορούμε να ισχυριστούμε πως το ποσοστό ειδικοτήτων που σχετίζονται με τη χρήση των Η/Υ και τον προγραμματισμό βρίσκονται σε ανοδική τάση. Αν αποφύγουμε την απλοϊκή άποψη με βάση την οποία εργάτης είναι όποιος βρίσκεται στην αλυσίδα παραγωγής του εργοστασίου, τότε σημειώνεται αύξηση του ποσοστού της εργατικής τάξης στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό, χρησιμοποιώντας τα κλασικά λενινιστικά κριτήρια για την ταξική ένταξη (Λένιν Β., 1985α:15).

 

β) Η εισαγωγή της αυτοματοποίησης επιφέρει βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, η οποία με τη σειρά της επιφέρει αύξηση της απασχόλησης προκειμένου να καλυφθεί η ευρύτερη ζήτηση, απόρροια ακριβώς αυτής της βελτιούμενης ανταγωνιστικότητας. Επομένως, έχουμε δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, προκειμένου να «ικανοποιηθεί» η αγορά.

 

γ) Η αυτοματοποίηση της παραγωγής σε μεγάλες μονάδες συνήθως συνοδεύεται από ανάθεση μέρους της παραγωγής σε υπεργολάβους. Στις υπεργολαβικές αυτές επιχειρήσεις, η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου ακόμη δεν έχει φτάσει τα επίπεδα που έχει κατακτηθεί στα κορυφαία μονοπώλια, πράγμα που σημαίνει ότι η ζωντανή εργασία είναι παρούσα σε ευρεία κλίμακα. Επιπλέον, αν λάβουμε υπόψη μας ότι υπάρχουν νέες μορφές εργασίας όπως η τηλεργασία, έχουμε ακόμη μία παράμετρο που εξηγεί τη μη αύξηση της ανεργίας (αλλά από την άλλη εξηγεί τον κατακερματισμό μέρους της εργατικής τάξης και τη δημιουργία νέων δυσκολιών στην ανάπτυξη της ταξικής πάλης).

 

δ) Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο υπάρχουν περιπτώσεις που τα ίδια τα μονοπώλια φρενάρουν τη διάδοση των ντ: «Τι εμποδίζει τις αμερικανικές πόλεις να κάνουν το ίδιο; (σ.σ. να τοποθετήσουν καλώδια οπτικών ινών). Οι εταιρίες καλωδιακών συνδέσεων, οι οποίες διαθέτουν τεράστια οικονομική ισχύ και μεγάλη πολιτική επιρροή. Αποτελούν το πρότυπο των νέων μονοπωλίων. Προκειμένου να διατηρήσουν το μονοπώλιό τους, καταβάλλουν ετησίως στις διάφορες Δημοτικές Αρχές εκατομμύρια δολάρια ως τέλη για τη χρήση δημόσιας ιδιοκτησίας, προκειμένου να παρέχουν υπηρεσίες καλωδιακής σύνδεσης στους δημότες, ενώ αμείβουν πλουσιοπάροχα δικηγόρους και λομπίστες για να διασφαλίζουν ότι οι Δημοτικές Αρχές δε θα λάβουν άλλες αποφάσεις. Εξώθησαν είκοσι Πολιτείες να υιοθετήσουν νόμους που απαγορεύουν στους δήμους να τοποθετούν καλώδια οπτικών ινών» (Reich R., 2016: 66-67).

Μία περίπου παρόμοια παρατήρηση είχε κάνει ο Λένιν: «[…] στην Αμερική κάποιος Όουενς εφηύρε μια μηχανή για μπουκάλια, που φέρνει επανάσταση στην κατασκευή των μπουκαλιών. Το γερμανικό καρτέλ των εργοστασιαρχών μπουκαλιών αγοράζει τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας του Όουενς, τα βάζει στο χρονοντούλαπο και εμποδίζει τη χρησιμοποίησή τους» (Λένιν Β., 1988β:403).

 

ε) Η μαζική είσοδος των νέων τεχνολογιών στην παραγωγή, προϋποθέτει και επιφέρει ταυτόχρονα αυξημένη δραστηριότητα στον τομέα παραγωγής Ι, δηλαδή στον τομέα παραγωγής μέσων παραγωγής. Επομένως η αυξημένη ζήτηση νέων τεχνολογιών (ηλεκτρονικών συστημάτων, ρομπότ κ.λπ.) επιβάλλει τρόπον τινά αυξημένη παραγωγή στον τομέα Ι και άρα απαιτεί νέα εργατικά χέρια και μυαλά[4].

 

Όμως, η παραγωγή νέων προϊόντων είτε στον τομέα Ι είτε στον τομέα ΙΙ, απαιτεί νέα υλικά όπως για παράδειγμα τις σπάνιες γαίες, αλλά και επιπλέον ενέργεια (πετρέλαιο, φυσικό αέριο κ.λπ.). Επομένως σε σειρά χωρών αναπτύσσεται διευρυμένα η εργασιακή δραστηριότητα για τα νέα αυτά υλικά.


Τι θα συμβεί, όμως, αν ο τομέας Ι και ΙΙ αυτοματοποιηθούν πλήρως; Αν το ίδιο συμβεί στην εξόρυξη μεταλλευμάτων, ορυκτών και όποιων άλλων υλικών; Και αν το φαινόμενο αγκαλιάσει και τις υπηρεσίες; Είναι δυνατόν να συμβεί αυτό ή μήπως υπάρχει ένα όριο σε αυτή τη διαδικασία;


Θεωρούμε πως όριο υπάρχει και τούτο για δύο λόγους. Ο πρώτος σχετίζεται με την αδυναμία των μηχανών να μεταβιβάσουν αξία στο παραγόμενο προϊόν μεγαλύτερη από αυτή που αντιστοιχεί στη φθορά τους, επομένως αδυνατούν να παράγουν και υπεραξία, κάτι που απέδειξε ο Μαρξ στο κορυφαίο του έργο, το Κεφάλαιο: «Δεν προσθέτει ποτέ (σ.σ. το μηχάνημα) περισσότερη αξία από εκείνη που χάνει κατά μέσο όρο μέσω της φθοράς του» (Μαρξ Κ., 2016β:354). Επομένως το κεφάλαιο θα έρθει αντιμέτωπο με μία άλυτη αντίφαση: πώς θα κερδίζει αν το κέρδος δεν μπορεί να εξασφαλιστεί από τις μηχανές;  Όπως γράφει ο Χάρβεϊ «Αυτή είναι η κεντρική αντίφαση. Εφόσον η κοινωνική εργασία είναι η πηγή της αξίας και του κέρδους, η αντικατάστασή της με τις μηχανές ή με ρομπότ δεν έχει κανένα νόημα πολιτικά ή οικονομικά. Όμως μπορούμε να δούμε πολύ καθαρά ποιος είναι ο μηχανισμός που επιτείνει αυτή την αντίφαση οδηγώντας σε κρίση. Ο κάθε επιχειρηματίας και η κάθε εταιρεία θεωρούν ότι οι καινοτομίες που επιτρέπουν την εξοικονόμηση εργασίας είναι κρίσιμης σημασίας για την αποδοτικότητά τους έναnτι των ανταγωνιστών τους. Αυτή η διαδικασία υπονομεύει συλλογικά τη δυνατότητα κέρδους» (Harvey, 2015:179-180).


Ο δεύτερος λόγος σχετίζεται με τη δυνατότητα κατανάλωσης των παραγόμενων προϊόντων. Ποιος άραγε θα καταναλώνει τα προϊόντα αν πάμε σε δυσθεώρητα ύψη ανεργίας; Αυτό το αντιλήφθηκε άριστα ο αυτοκινητοβιομήχανος Φορντ τη δεκαετία του 1910 όταν διπλασίασε το μεροκάματο των εργατών του και μείωσε την εργάσιμη ημέρα από 9 σε 8 ώρες. Απαντώντας στα ερωτήματα των άλλων βιομηχάνων γιατί το έκανε, απάντησε: «ποιος θα αγοράσει τα αυτοκίνητα που παράγω;» Και συνέχιζε: «Κακοπληρώνοντας τους ανθρώπους, προετοιμάζουμε μια γενιά υποσιτισμένων και υποανάπτυκτων παιδιών, τόσο από σωματική όσο και από ηθική άποψη. Θα είναι μια γενιά εργατών αδύναμων στο σώμα και στο πνεύμα, που θα αποδειχθούν αναποτελεσματικοί όταν θα έρθει ο καιρός να πιάσουν δουλειά στο εργοστάσιο. Σε τελική ανάλυση, η βιομηχανία θα πληρώσει το λογαριασμό.


»Η επιτυχία μας εξαρτάται ως ένα σημείο από αυτό που πληρώνουμε. Αν πληρώνουμε καλά το χρήμα αυτό ξοδεύεται. Πλουτίζοντας τους μεταπράτες, τους εμπόρους λιανικής, τους τεχνίτες και τους κάθε λογής εργάτες κι αυτή η ευημερία μεταφράζεται σε αύξηση της ζήτησης των αυτοκινήτων μας» (Μπο Μ, 1987:262).


Το αδιέξοδο και τις αντιφάσεις όλης αυτής της διαδικασίας οι πιο διορατικοί αστοί τα κατανοούν πλήρως. Είναι χαρακτηριστικός ο προβληματισμός του Μπιλ Γκέιτς με βάση τον οποίο θεωρεί πως οι κυβερνήσεις πρέπει να φορολογήσουν τις επιχειρήσεις που αντικαθιστούν τους εργαζόμενους με ρομπότ:  «Βεβαίως θα υπάρξουν φόροι που θα σχετίζονται με την αυτοματοποίηση. Αυτή τη στιγμή, ένας εργάτης σε εργοστάσιο, που βγάζει 50.000 δολάρια, φορολογείται για το εισόδημα αυτό, με φορολογία εισοδήματος, με ασφαλιστικές εισφορές κλπ. Αν βάλουμε ένα ρομπότ να κάνει την ίδια δουλειά, τότε θα πρέπει να φορολογηθεί με ανάλογο τρόπο.


»Την ίδια στιγμή που προωθείται ο αυτοματισμός και χάνονται θέσεις εργασίας, πρέπει να αναπτυχθούν υπηρεσίες για το καλό των ανθρώπων, και ιδιαίτερα των φτωχότερων και πιο αδύναμων, τους γηραιότερους, τα παιδιά με ιδιαίτερες ανάγκες, τα σχολεία, εκεί όπου υπάρχουν λιγότεροι για να τους υποστηρίξουν και απαιτείται ένα ιδιαίτερο ανθρώπινο γνώρισμα, η ενσυναίσθηση. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι η αντικατάσταση ανθρώπων από ρομπότ, μηδενίζει το εισόδημα από το φόρο που κατέβαλλε αυτός ο εργαζόμενος, φόρος από τον οποίο χρηματοδοτούνται σήμερα οι προαναφερόμενες υπηρεσίες.


»Εξάλλου, η κοινωνία δεν θα πρέπει να φοβάται την καινοτομία, θα πρέπει να ενθουσιάζεται από αυτήν και γι' αυτό θα ήταν καλύτερα να γνωρίζει ότι υπάρχει ένα ξεκάθαρο πλάνο για το τι θα συμβεί στους ανθρώπους που χάνουν τη δουλειά τους από την έλευση των ρομπότ. Οι επιχειρήσεις δεν θα αναλάμβαναν αυτή την πρωτοβουλία, οι κυβερνήσεις όμως θα έπρεπε», συμπλήρωσε ο Μπιλ Γκέιτς[5].

Τέλος να μην ξεχνάμε πως μπορεί άμεσα η εισαγωγή των ντ να μην φέρνει εντυπωσιακές αλλαγές στο ποσοστό της ανεργίας, αλλά σε περιόδους κρίσης η αύξηση, κάποτε και εντυπωσιακή, της ανεργίας είναι αναπόφευκτη και σύμφυτο φαινόμενο της καπιταλιστικής οικονομίας. Είναι το σημείο όπου η λεγόμενη δημιουργική καταστροφή παύει να ισχύει και η ασταθής ισορροπία μετατρέπεται σε ανισορροπία.

Συνέχεια στο δεύτερο μέρος του άρθρου εδώ


[1]. http://www.epixeiro.gr/article/48191

[2]. Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στο εργοστάσιο που ξεκίνησε από τον κόσμο της αυτοκίνησης και επεκτάθηκε σε όλων των ειδών τις βιομηχανίες, είναι η γνωστή σε όλους μας γραμμή παραγωγής. Στο παρελθόν, κατά την κατασκευή-συναρμολόγηση, το αυτοκίνητο παρέμενε ακίνητο. Οι εργάτες ήταν αυτοί που μετακινούνταν προκειμένου να επιτύχουν τη συναρμολόγηση. Ο χρόνος που απαιτούνταν για τη δημιουργία του κάθε αυτοκινήτου άγγιζε τις 12 ώρες.

Ο Henry Ford ήταν αυτός που το 1908 προκάλεσε μία θεμελιώδη αλλαγή στην οργάνωση της παραγωγής και συγκεκριμένα για τη συναρμολόγηση του Ford Model T. Ο Ford συνειδητοποίησε την αξία της αυτοματοποίησης και της αλυσίδας παραγωγής. Ο Ford και οι μηχανικοί του επινόησαν μηχανές που κατασκεύαζαν μεγάλες ποσότητες των απαραίτητων εξαρτημάτων και μεθόδους συναρμολόγησης των εξαρτημάτων αυτών με την ίδια ταχύτητα που κατασκευάζονταν. Τώρα οι εργάτες ήταν ακίνητοι, ενώ το συναρμολογούμενο αυτοκίνητο κινείτο σε μία αλυσίδα όπου ο κάθε εργάτης είχε αναλάβει μία συγκεκριμένη εργασία. Εν τέλει στο Highland Park, η παραγωγή του Model T έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ, με ένα ολοκληρωμένο αυτοκίνητο να βγαίνει από τη γραμμή κάθε 1,5 ώρα.

[3]. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ «Απασχολούμενοι: τα άτομα ηλικίας 15 ετών και άνω, τα οποία την εβδομάδα αναφοράς είτε εργάστηκαν έστω και μία ώρα με σκοπό την αμοιβή ή το κέρδος, είτε εργάστηκαν στην οικογενειακή επιχείρηση, είτε δεν εργάστηκαν αλά είχαν μια εργασία ή επιχείρηση από την οποία απουσίαζαν προσωρινά», (http://www.statistics.gr/documents/20181/bcdd13f9-29f7-4293-9096-d52ca20dce42). Όπως επισημαίνει η ΕΛΣΤΑΤ, για την καταμέτρηση της ανεργίας χρησιμοποιεί τις έννοιες και τη μεθοδολογία που έχει καθορισθεί μέσω των σχετικών Ευρωπαϊκών Κανονισμών 577/1998, 1991/2002, 2257/2003 και 1372/2007, (http://www.euro2day.gr/news/economy/article/731918/elstat-diefkriniseis-gia-metrhsh-ths-anergias.html). 

[4]. Μία καταγραφή σχετική με τη θεωρία της αντιστάθμισης, δηλαδή της θεωρίας που εξηγεί ποιοι παράγοντες λειτουργούν αντίρροπα ώστε η ανεργία να μην αυξηθεί ως συνέπεια της εισαγωγής των ντ, υπάρχει στο Κατσορίδας Δημήτρης, Νέες ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ, Οι μεταβολές στην παραγωγή και εργασιακή διαδικασία, ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ-ΡΩΓΜΗ, 1998.

[5]. http://www.kathimerini.gr/897214/article/epikairothta/kosmos/forologhsh-twn-rompot-proteinei-o-mpil-gkeits & http://www.protothema.gr/technology/article/656171/bil-geits-na-plironoun-forous-ta-robot-pou-tha-adikatastisoun-ergates/


*Πρώτη δημοσίευση, Τετράδια Μαρξισμού, τεύχος 6


Δείτε τον πρώτο κύκλο των "7 απλών μαθημάτων του μαρξισμού"

smile

Ανακοίνωση για την "Κοινωνική Συμμαχία" από την ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΤΑΞΙΚΗ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ - Δευτέρα, 21 Μαΐου 2018

 

30 ΜΑΗ: ΑΠΑΝΤΑΜΕ ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΜΑΧΗΤΙΚΑ


- ΟΧΙ ΣΤΗΝ ΕΡΓΟΔΟΤΙΚΗ «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ» ΤΩΝ ΓΣΕΕ, ΑΔΕΔΥ

- ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΕΝΩΤΙΚΗ ΑΠΕΡΓΙΑΚΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ

- ΝΑ ΦΤΙΑΞΟΥΜΕ ΤΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΚΟ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ

 

read more ...

Παρουσίαση του βιβλίου "Ο μεγάλος Ζωολογικός Κήπος" του Νικολάς Γκιγιέν - Τρίτη, 15 Μαΐου 2018

9 Μάη: H αντιφασιστική νίκη επίκαιρη και διαχρονική όσο ποτέ - Τετάρτη, 9 Μαΐου 2018


Τιμώντας την 70η επέτειο της Νίκης στο Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο θέλω να εκφράσω το βαθύ μας θαυμασμό στον ηρωικό σοβιετικό λαό που προσέφερε μια κολοσσιαία υπηρεσία στην ανθρωπότητα...

...Τα 27 εκατομμύρια των σοβιετικών που πέθαναν στο Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο, το έκαναν επίσης για την ανθρωπότητα και για το δικαίωμα να σκεφτόμαστε. 

Για το δικαίωμα να είμαστε σοσιαλιστές, να είμαστε μαρξιστές – λενινιστές, να είμαστε κομουνιστές. Για να βγούμε από την προϊστορία. 

Φιντέλ Κάστρο Ρουζ / 7 Μάη 2015


read more ...

Τι συνεπάγεται η έλευση της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης; - Κυριακή, 6 Μαΐου 2018

Μιλήσαμε με τον οικονομολόγο Γιάννη Τόλιο για τον αντίκτυπο που έχει ήδη ο ερχομός της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης. Από τα ήδη υπάρχοντα στοιχεία αλλά και τις ζοφερές προβλέψεις για τα επόμενα 5-10 χρόνια φαίνεται ότι μιλάμε για ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο όχι μόνο στις εργασιακές σχέσεις, αλλά και στην ίδια την έννοια της εργασίας όπως την έχουμε γνωρίσει μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό μεγάλοι οικονομολόγοι, αλλά και επιχειρηματίες -ιδιαίτερα στις ΗΠΑ- κάνουν λόγο για μέτρα όπως τη θέσπιση ενός «παγκόσμιου βασικού εισοδήματος», σε μία προσπάθεια να αντισταθμιστεί η ραγδαία εξάλειψη επαγγελμάτων και θέσεων εργασίας.

Συνέντευξη στον Γιώργο Χάμψα, στον Δρόμο της Αριστεράς

 

read more ...