του Νίκου Δαμιανάκη

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή
2. Οι θεωρητικές αφετηρίες
3. Η βιομηχανική ανάπτυξη, η συσσώρευση κεφαλαίου και η διεθνής εξάρτηση
4. Από το χρηματιστικό κεφάλαιο στη σύγχρονη χρηματιστικοποίηση
5. Οι μηχανισμοί επίδρασης στην παραγωγική αναδιάρθρωση
6. Η διεθνής εμπειρία και τα όρια της νέας κρατικής παρέμβασης
7. Το κράτος και η στρατηγική επιλεκτικότητα της βιομηχανικής πολιτικής
8. Η εργασία, η κοινωνική αναπαραγωγή και οι οικολογικές αντιφάσεις
9. Προϋποθέσεις μιας δημοκρατικής και σοσιαλιστικής παραγωγικής στρατηγικής
10. Συμπεράσματα

Βιβλιογραφία

 

1. Εισαγωγή

Η επιστροφή της βιομηχανικής πολιτικής στην οικονομική στρατηγική των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών κρατών έχει συχνά περιγραφεί ως απομάκρυνση από τις νεοφιλελεύθερες αντιλήψεις περί αυτορρύθμισης των αγορών. Η εκ νέου αξιοποίηση επιδοτήσεων, δημόσιων εγγυήσεων, τεχνολογικών προγραμμάτων και στρατηγικών κρατικών επενδύσεων φανερώνει πράγματι ότι η αναδιάρθρωση της παραγωγής δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στις αυθόρμητες αποφάσεις του ιδιωτικού κεφαλαίου. Η σχετική συζήτηση, ωστόσο, δεν προέκυψε σε θεωρητικό κενό, καθώς η μαρξιστική πολιτική οικονομία είχε ήδη αναλύσει τον ιστορικό ρόλο του κράτους στη συσσώρευση, στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και στην αναπαραγωγή της ταξικής κυριαρχίας. Η αναγνώριση της κρατικής παρέμβασης δεν αρκεί, συνεπώς, για την αξιολόγηση της κοινωνικής κατεύθυνσης μιας πολιτικής, εφόσον παραμένει ανοιχτό το ερώτημα του ποιος ελέγχει τους πόρους και ποιος ιδιοποιείται τα αποτελέσματά τους (Poulantzas, 1978 και Jessop, 2007).

Η παράλληλη ενίσχυση της χρηματιστικοποίησης καθιστά αυτή τη συζήτηση περισσότερο σύνθετη. Από τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, η άνοδος των χρηματοπιστωτικών περιουσιακών στοιχείων, η επέκταση των αγορών κεφαλαίου και η διείσδυση χρηματοοικονομικών πρακτικών στη λειτουργία των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων έχουν μεταβάλει τους όρους της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η εξέλιξη αυτή δεν συνιστά απλή διόγκωση ενός ξεχωριστού κλάδου, αλλά μετασχηματισμό των σχέσεων ανάμεσα στις επιχειρήσεις, τις τράπεζες, τα νοικοκυριά και το κράτος. Η σημασία της δεν εξαντλείται στις χρηματοπιστωτικές κρίσεις, καθώς επηρεάζει τη διάθεση των εταιρικών κερδών, την κατανομή κινδύνων και τη δυνατότητα μακροχρόνιου παραγωγικού προγραμματισμού (Lapavitsas, 2013 και Fine, 2013).

Το κεντρικό πρόβλημα του άρθρου είναι πώς συγκροτείται η βιομηχανική πολιτική μέσα σε ένα καθεστώς συσσώρευσης όπου οι χρηματοπιστωτικές μορφές ιδιοκτησίας και αξιοποίησης του κεφαλαίου κατέχουν σημαντική θέση. Η ανάλυση δεν υιοθετεί τη σχηματική αντίθεση ενός υποτιθέμενα υγιούς παραγωγικού κεφαλαίου προς ένα παρασιτικό χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, επειδή αμφότερα εντάσσονται στις αντιφατικές σχέσεις της καπιταλιστικής αναπαραγωγής. Αντιθέτως, διερευνά με ποιους μηχανισμούς οι συγκεκριμένες μορφές συσσώρευσης αλληλοτροφοδοτούνται ή συγκρούονται και πώς οι κοινωνικοί συσχετισμοί διαμορφώνουν τις κρατικές επιλογές. Μια τέτοια προβληματική συνδέει την ιστορική ανάλυση του χρηματιστικού κεφαλαίου με τις σύγχρονες συζητήσεις για την οικονομική ανάπτυξη, την εξάρτηση και την παραγωγική αναδιάρθρωση (Hilferding, 1910, Arrighi, 1994 και Chesnais, 2016).

 

2. Οι θεωρητικές αφετηρίες

Η παρούσα συμβολή είναι θεωρητική και συνθετική, όχι πρωτογενής ποσοτική έρευνα για την επίδραση των χρηματοπιστωτικών δεικτών στις βιομηχανικές επενδύσεις. Βασίζεται στην κριτική συγκριτική ανάγνωση διαφορετικών μαρξιστικών προσεγγίσεων και στην αξιοποίηση επιλεγμένων περιπτώσεων, ώστε να εντοπιστούν ιστορικά προσδιορισμένοι μηχανισμοί και όχι να διατυπωθεί ένας καθολικός νόμος αποβιομηχάνισης. Η διάκριση ανάμεσα στη μορφή της χρηματοδότησης και στη μορφή της κοινωνικής εξουσίας είναι κρίσιμη, επειδή ένα τραπεζικό σύστημα μπορεί υπό ορισμένους όρους να υποστηρίζει παραγωγικές επενδύσεις και υπό άλλους να επιταχύνει τη μεταφορά πόρων προς χρηματοοικονομικές αποδόσεις. Με αυτή την έννοια, η θεωρητική σύνθεση επιχειρεί να συνδυάσει τη συστημική κριτική της καπιταλιστικής συσσώρευσης με τις ιδιαίτερες θεσμικές και ιστορικές μορφές της (Fine, 2013, Lapavitsas, 2013 και Orhangazi, 2008).

Ως βιομηχανική πολιτική νοείται εδώ το σύνολο των δημόσιων παρεμβάσεων που επηρεάζουν σκόπιμα την κλαδική διάρθρωση, τις παραγωγικές ικανότητες, τις επενδύσεις, την τεχνολογική ανάπτυξη και τη θέση μιας οικονομίας στις διεθνείς αλυσίδες αξίας. Η έννοια δεν περιορίζεται στις άμεσες επιδοτήσεις εργοστασίων, αλλά περιλαμβάνει δημόσια προμήθεια, πιστωτική πολιτική, υποδομές, τεχνολογική έρευνα και οργάνωση της εργασιακής αναπαραγωγής. Η συμβατική βιβλιογραφία εστιάζει συχνά στην αντιμετώπιση αποτυχιών της αγοράς, ενώ η μαρξιστική προβληματική εξετάζει ποια κοινωνικά συμφέροντα αποκτούν προνομιακή πρόσβαση στη δημόσια ισχύ. Η κριτική του Singh στην προσήλωση στα υφιστάμενα συγκριτικά πλεονεκτήματα υπογραμμίζει ότι μια αποτελεσματική αναπτυξιακή στρατηγική οφείλει να δημιουργεί νέες παραγωγικές δυνατότητες και όχι απλώς να αναπαράγει την ήδη δοσμένη διεθνή εξειδίκευση (Singh, 2011 και Fine και Rustomjee, 1996).

Αντίστοιχα, η χρηματιστικοποίηση χρησιμοποιείται ως ιστορική κατηγορία που περιγράφει την αυξανόμενη σημασία του τοκοφόρου κεφαλαίου, των χρηματοπιστωτικών απαιτήσεων και των κριτηρίων αποτίμησης στη λειτουργία της οικονομίας. Η κατηγορία δεν ταυτίζεται με την ύπαρξη δανεισμού, αφού η πίστη είναι παλαιότερη και συστατική διάσταση της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η ειδική ιστορική σημασία της χρηματιστικοποίησης αφορά την έκταση, την πολυπλοκότητα και την κοινωνική διείσδυση των χρηματοοικονομικών σχέσεων, μαζί με τη μεταβολή της συμπεριφοράς επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Οι Fine και Lapavitsas διαφοροποιούνται στο θεωρητικό επίκεντρο και στους μηχανισμούς που υπογραμμίζουν, γεγονός που καθιστά αναγκαία την αποφυγή ενός μονοσήμαντου ορισμού (Fine, 2013; Lapavitsas, 2013).

 

3. Η βιομηχανική ανάπτυξη, η συσσώρευση κεφαλαίου και η διεθνής εξάρτηση

Στη μαρξική θεωρία η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων δεν είναι αυτοτελής τεχνολογική πορεία, αλλά αναπτύσσεται μέσα από την ανταγωνιστική επιδίωξη υπεραξίας, τη συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και την αναδιοργάνωση της εργασιακής διαδικασίας. Η εκβιομηχάνιση αποτελεί ιστορικά συνθήκη αυξημένης παραγωγικότητας και ταυτόχρονα πεδίο ταξικής πειθάρχησης, επειδή η τεχνολογική πρόοδος ενσωματώνεται σε συγκεκριμένες μορφές ιδιοκτησίας και διεύθυνσης. Η αύξηση της παραγωγικής ικανότητας δεν συνεπάγεται αναλογική βελτίωση των κοινωνικών όρων διαβίωσης, όταν ο παραγόμενος πλούτος ιδιοποιείται ιδιωτικά και οι αποφάσεις καθορίζονται από την απόδοση του κεφαλαίου. Η κριτική της πολιτικής οικονομίας επιβάλλει συνεπώς την εξέταση της παραγωγικής πολιτικής από τη σκοπιά των κοινωνικών σχέσεων και όχι μόνο της μεγέθυνσης του προϊόντος (Marx, 1894; Baran, 1957).

Η ιστορική συζήτηση για τη σχεδιασμένη εκβιομηχάνιση ανέδειξε με ιδιαίτερη ένταση το ζήτημα της κοινωνικής κατανομής του πλεονάσματος. Ο Preobrazhensky συνέδεσε την πρώιμη σοσιαλιστική συσσώρευση με τις αντιθέσεις ανάμεσα στην αγροτική και τη βιομηχανική οικονομία, ενώ ο Dobb ανέπτυξε τη θεωρητική σημασία του οικονομικού σχεδιασμού και της επιλογής επενδύσεων. Οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις δεν προσφέρουν απλές συνταγές για τον σύγχρονο καπιταλισμό, αποκαλύπτουν όμως ότι η εκβιομηχάνιση εξαρτάται από κοινωνικές αποφάσεις σχετικά με το πού και με ποια κριτήρια διοχετεύονται οι διαθέσιμοι πόροι. Το καθοριστικό πρόβλημα είναι επομένως ποιος έχει την εξουσία να αποφασίζει τη χρήση του πλεονάσματος, με ποιον θεσμικό έλεγχο και με ποιον ορίζοντα συλλογικής ευημερίας (Preobrazhensky, 1965; Dobb, 1960).

Στη θεωρία της εξάρτησης, το πρόβλημα μετατοπίζεται από την εσωτερική χρηματοδότηση της εκβιομηχάνισης στη θέση των οικονομιών στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας. Ο Baran υποστήριξε ότι η άνιση ανάπτυξη συνδέεται με τους τρόπους ιδιοποίησης και διαρροής του οικονομικού πλεονάσματος, ενώ ο Amin ανέδειξε την ανάγκη οι διεθνείς ανταλλαγές να υπάγονται σε κοινωνικά προσδιορισμένες εσωτερικές αναπτυξιακές προτεραιότητες. Η αποσύνδεση στην προσέγγιση του Amin δεν σημαίνει απόλυτη αυτάρκεια, αλλά πολιτική ικανότητα περιορισμού της εξωτερικής επιβολής πάνω στις στρατηγικές επιλογές. Αυτή η συμβολή παραμένει σημαντική για οικονομίες που διαθέτουν βιομηχανική παραγωγή αλλά εξαρτώνται από εισαγόμενη τεχνολογία, διεθνείς χρηματοδοτικές ροές και κυρίαρχες επιχειρήσεις του παγκόσμιου κέντρου (Baran, 1957; Amin, 1990).

Η ανάλυση του Marini καθιστά ακόμη πιο σαφές ότι η εκβιομηχάνιση δεν ισοδυναμεί κατ’ ανάγκην με υπέρβαση της εξάρτησης. Η παραγωγική επέκταση μπορεί να εδράζεται σε μορφές υπερεκμετάλλευσης της εργασίας, στην αναπαραγωγή τεχνολογικών ασυμμετριών και σε σχέσεις που διατηρούν την περιφέρεια σε υποδεέστερη θέση απέναντι στις οικονομίες του κέντρου. Επομένως, μια βιομηχανική πολιτική που αυξάνει τις εξαγωγές αλλά συμπιέζει τους μισθούς, αποστερεί τους εργαζομένους από συλλογικά δικαιώματα και αναπαράγει την εξωτερική εξάρτηση δεν μπορεί αυτομάτως να θεωρείται κοινωνικά προοδευτική. Η κριτική αξιολόγηση απαιτεί να συσχετίζονται η παραγωγική διαφοροποίηση, η ταξική διάρθρωση και η δυνατότητα δημοκρατικού ελέγχου των παραγωγικών αποφάσεων (Marini, 1973; Amin, 1990; Singh, 2011).

 

4. Από το χρηματιστικό κεφάλαιο στη σύγχρονη χρηματιστικοποίηση

Ο Marx ανέλυσε το τοκοφόρο κεφάλαιο ως μορφή στην οποία η απόδοση εμφανίζεται αποσυνδεδεμένη από τις κοινωνικές διαδικασίες παραγωγής και κυκλοφορίας που την καθιστούν δυνατή. Στην εξέταση του πλασματικού κεφαλαίου, οι εμπορεύσιμες απαιτήσεις επί μελλοντικών εισοδημάτων αποκτούν τιμές που μπορούν να μεταβάλλονται ανεξάρτητα από την άμεση εξέλιξη του παραγωγικού κεφαλαίου. Η δυνατότητα αυτή προσδίδει στις χρηματοπιστωτικές αγορές ιδιαίτερη αυτονομία κίνησης, χωρίς να καταργεί τη θεμελιώδη εξάρτηση της συνολικής κεφαλαιακής αξιοποίησης από κοινωνικά παραγόμενες αξίες και εισοδήματα. Η διάκριση πραγματικού και πλασματικού κεφαλαίου δεν νομιμοποιεί επομένως μια ηθικολογική καταδίκη της χρηματοδότησης, αλλά προσφέρει εργαλεία κατανόησης των αντιφάσεών της (Marx, 1894; Durand, 2017).

Ο Hilferding ανέδειξε ιστορικά τη συγκρότηση του χρηματιστικού κεφαλαίου μέσα από την ισχυροποίηση των τραπεζών και τη διασύνδεσή τους με μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις. Η ανάλυσή του αφορά μια συγκεκριμένη εποχή συγκεντροποίησης και μονοπωλιακής οργάνωσης και δεν μπορεί να ταυτιστεί χωρίς διαμεσολάβηση με τη σημερινή επικράτηση θεσμικών επενδυτών, αγορών τίτλων και νέων χρηματοοικονομικών προϊόντων. Ωστόσο, η συμβολή του αποδεικνύει ότι η συσσώρευση δεν μπορεί να αναλυθεί μέσω μιας αυστηρής διάκρισης ανάμεσα σε τράπεζες και εργοστάσια, εφόσον το χρηματικό και το παραγωγικό κεφάλαιο αναπτύσσουν οργανικές σχέσεις. Η ιστορική συνέχεια αφορά τις μορφές συγκέντρωσης της οικονομικής εξουσίας και η διαφορά αφορά τους θεσμούς, τις τεχνολογίες και τη διεθνή εμβέλεια αυτής της εξουσίας (Hilferding, 1910; Chesnais, 2016).

Ο Arrighi ενέταξε την επέκταση των χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων σε μακρόχρονους συστημικούς κύκλους συσσώρευσης, στους οποίους οι φάσεις υλικής επέκτασης ακολουθούνται από αυξημένη χρηματοοικονομική δραστηριότητα. Το σχήμα του δεν πρέπει να διαβαστεί ως μηχανιστική αλληλουχία που αναπαράγεται ομοιόμορφα σε κάθε εθνική οικονομία, αλλά ως ιστορική υπόθεση σχετικά με τη μεταβολή των μορφών παγκόσμιας ηγεμονίας. Ο Chesnais, από διαφορετική αφετηρία, συνδέει τη χρηματοπιστωτική συγκέντρωση με τη διεθνοποίηση του παραγωγικού κεφαλαίου, τα ολιγοπώλια και τη διάρθρωση της σύγχρονης εταιρικής εξουσίας. Αμφότερες οι προσεγγίσεις δείχνουν ότι η χρηματιστικοποίηση δεν ισοδυναμεί με εγκατάλειψη της παραγωγής, αλλά με αναδιάταξη των όρων υπό τους οποίους αυτή οργανώνεται και ιδιοποιείται (Arrighi, 1994; Chesnais, 2016).

Για τον Lapavitsas, η σύγχρονη χρηματιστικοποίηση αποτυπώνεται στις μεταβολές της συμπεριφοράς τριών κεντρικών ομάδων, των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων, των τραπεζών και των νοικοκυριών. Οι επιχειρήσεις αναπτύσσουν συχνότερα χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες, οι τράπεζες αναπροσαρμόζουν τις πηγές κερδοφορίας τους και τα νοικοκυριά εκτίθενται περισσότερο σε δανειακές και επενδυτικές σχέσεις. Η έννοια της χρηματοπιστωτικής απαλλοτρίωσης φωτίζει τρόπους άντλησης εισοδήματος που επιβαρύνουν άμεσα τα εργατικά νοικοκυριά, χωρίς να υποκαθιστούν την παραγωγή υπεραξίας. Η αναλυτική αξία της προσέγγισης βρίσκεται στη σύνδεση των μακροοικονομικών αλλαγών με τις πρακτικές συγκεκριμένων κοινωνικών φορέων (Lapavitsas, 2013).

Ο Fine προτείνει μια περισσότερο γενικευμένη σύλληψη, στην οποία η χρηματιστικοποίηση συνδέεται με την εντατική και εκτατική επέκταση του τοκοφόρου κεφαλαίου. Η πρώτη διάσταση αφορά τον πολλαπλασιασμό και την πολυπλοκότητα των χρηματοπιστωτικών απαιτήσεων, ενώ η δεύτερη την επέκταση αντίστοιχων μορφών σε νέα πεδία οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας. Η διαφωνία του με τη θεώρηση του Lapavitsas αναδεικνύει ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική μαρξιστική εξήγηση του φαινομένου και ότι οι κατηγορίες πρέπει να συσχετίζονται με την ιστορική και θεσμική ιδιαιτερότητα κάθε περίπτωσης. Από την πλευρά του, ο Durand δίνει βάρος στην εξουσία που συγκροτείται μέσω κεφαλαιοποιημένων αξιώσεων επί μελλοντικών εισοδημάτων, συνδέοντας το πλασματικό κεφάλαιο με τη σύγχρονη κοινωνική κυριαρχία (Fine, 2013; Durand, 2017).

 

5. Οι μηχανισμοί επίδρασης στην παραγωγική αναδιάρθρωση

Ένας πρώτος μηχανισμός αφορά τη μεταβολή των κριτηρίων επιχειρηματικής διακυβέρνησης και διανομής των κερδών. Όταν ενισχύεται η αξίωση για υψηλές και άμεσες αποδόσεις προς τους μετόχους, μέρος των διαθέσιμων πόρων μπορεί να κατευθύνεται σε μερίσματα, επαναγορές μετοχών και χρηματοοικονομικές τοποθετήσεις αντί σε παραγωγικές εγκαταστάσεις, έρευνα και ανάπτυξη ή μακρόχρονες επενδύσεις στην εργασία. Η εμπειρική ανάλυση του Orhangazi για τις ΗΠΑ εξέτασε τη σχέση χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων και πραγματικών επενδύσεων στον μη χρηματοπιστωτικό εταιρικό τομέα, ενώ ο Lazonick ανέδειξε τη σημασία των επαναγορών μετοχών για την εταιρική στρατηγική. Οι σχέσεις αυτές όμως πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ιστορικά και θεσμικά διαμεσολαβημένες, όχι ως απόδειξη ότι κάθε χρηματοπιστωτική απόδοση υποκαθιστά αναγκαστικά την παραγωγική επένδυση (Orhangazi, 2008; Lazonick, 2014).

Ένας δεύτερος μηχανισμός αφορά τον έλεγχο της πρόσβασης στη χρηματοδότηση και το χρονικό βάθος των επενδυτικών αποφάσεων. Η δημιουργία νέων βιομηχανικών δυνατοτήτων προϋποθέτει συχνά επενδύσεις υψηλού αρχικού κόστους, αβέβαιης απόδοσης και μεγάλου ορίζοντα ωρίμανσης, ιδίως στην ενέργεια, στις υποδομές και στην τεχνολογική έρευνα. Όταν η χορήγηση κεφαλαίων οργανώνεται πρωτίστως γύρω από τη βραχυχρόνια αποτίμηση κινδύνου και απόδοσης, ορισμένες κοινωνικά αναγκαίες επενδύσεις μπορεί να υποχρηματοδοτούνται, ενώ άλλες να απολαμβάνουν υπερβολική χρηματοδοτική στήριξη. Η κριτική της πολιτικής των συγκριτικών πλεονεκτημάτων και η ανάλυση της χρηματοπιστωτικής εξουσίας συγκλίνουν εδώ στην ανάδειξη του ρόλου των δημόσιων αναπτυξιακών θεσμών, χωρίς να εγγυώνται ότι η απλή ύπαρξή τους εξασφαλίζει κοινωνικά δίκαια αποτελέσματα (Singh, 2011; Chesnais, 2016; Fine, 2013).

Ένας τρίτος μηχανισμός σχετίζεται με την αναδιοργάνωση της ιδιοκτησίας και τον διεθνή καταμερισμό της παραγωγής. Οι εξαγορές, οι συγχωνεύσεις, οι διασυνοριακές τοποθετήσεις και οι πολυεθνικές εταιρικές δομές μπορούν να διευκολύνουν τη συγκεντροποίηση κεφαλαίων, αλλά και να απομακρύνουν τον έλεγχο των στρατηγικών αποφάσεων από τις κοινωνίες στις οποίες λειτουργούν οι παραγωγικές μονάδες. Η διεθνοποίηση αυτή δεν είναι υποχρεωτικά αντίθετη προς τη βιομηχανική ανάπτυξη, αφού μπορεί να συνοδεύεται από νέες επενδύσεις και τεχνολογική διάχυση, αλλά μπορεί επίσης να ενισχύσει περιφερειακές εξαρτήσεις και ασύμμετρη κατανομή κερδών. Η προσέγγιση της εξαρτημένης ανάπτυξης, σε συνδυασμό με την ανάλυση των παγκόσμιων κύκλων συσσώρευσης, επιτρέπει την εξέταση της συγκεκριμένης αμφισημίας χωρίς να ταυτίζει την εξωστρέφεια με την ανάπτυξη ή την υποτέλεια (Marini, 1973; Arrighi, 1994; Chesnais, 2016).

Ένας τέταρτος μηχανισμός αφορά τη μεταφορά και κοινωνικοποίηση των κινδύνων. Οι κρατικές εγγυήσεις, οι φορολογικές απαλλαγές και οι δημόσιες διασώσεις μπορούν να στηρίξουν την παραγωγή, αλλά είναι δυνατόν να δημιουργήσουν μια ασύμμετρη σχέση όπου οι κοινωνικοί πόροι αναλαμβάνουν τις ζημιές και οι ιδιωτικοί επενδυτές διατηρούν την κυριότητα των μελλοντικών αποδόσεων. Η αξιολόγηση τέτοιων παρεμβάσεων απαιτεί έλεγχο των δεσμεύσεων που τις συνοδεύουν, της κατανομής ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων και της ύπαρξης μηχανισμών ανάκτησης δημόσιου οφέλους. Το πρόβλημα δεν είναι να αποκλειστεί η κρατική χρηματοδότηση των επιχειρήσεων, αλλά να αποσαφηνιστεί η πολιτική οικονομία των όρων της και η πραγματική δυνατότητα κοινωνικής λογοδοσίας (Poulantzas, 1978, Jessop, 2007; OECD, 2026).

 

6. Η διεθνής εμπειρία και τα όρια της νέας κρατικής παρέμβασης

Η νοτιοαφρικανική εμπειρία επιτρέπει να μελετήσουμε τη συνάρθρωση βιομηχανικής συγκέντρωσης, χρηματοπιστωτικής εξουσίας και εξαρτημένης ανάπτυξης. Οι Fine και Rustomjee ανέπτυξαν την έννοια του εξορυκτικού και ενεργειακού συμπλέγματος για να περιγράψουν τη βαρύτητα ενός ιστορικά διαμορφωμένου πλέγματος παραγωγικών κλάδων και κοινωνικών συμφερόντων. Σε μεταγενέστερη μελέτη, οι Ashman, Fine και Newman συνέδεσαν τη χρηματιστικοποίηση με τη διεθνοποίηση μεγάλων ομίλων, τις εισροές και εκροές κεφαλαίων και τις κοινωνικές αντιφάσεις της μετα-απαρτχάιντ οικονομίας. Η σημασία της συγκεκριμένης περίπτωσης δεν συνίσταται σε μια γενική εξίσωση της χρηματιστικοποίησης με την παρακμή της βιομηχανίας, αλλά στην απόδειξη ότι οι επιδράσεις της διαμορφώνονται από προϋπάρχουσες παραγωγικές δομές και ταξικούς συσχετισμούς (Fine και Rustomjee, 1996; Ashman, Fine και Newman, 2011).

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η νομοθεσία CHIPS and Science Act του 2022 αποτέλεσε χαρακτηριστική περίπτωση επανενεργοποίησης της κρατικής βιομηχανικής στρατηγικής σε έναν κλάδο που συνδέεται με την τεχνολογική και γεωπολιτική ισχύ. Η αμερικανική κυβέρνηση κινητοποίησε εργαλεία δημόσιας χρηματοδότησης και υποστήριξης επενδύσεων με στόχο την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής ημιαγωγών, όπως καταγράφεται σε επίσημες ανακοινώσεις εφαρμογής του προγράμματος το 2024. Το γεγονός αυτό τεκμηριώνει την απομάκρυνση από την αντίληψη ότι η διεθνής κατανομή της βιομηχανικής παραγωγής μπορεί να καθορίζεται αποκλειστικά από την αγορά, χωρίς όμως να απαντά από μόνο του στο ζήτημα της κοινωνικής κατανομής των επιδοτήσεων. Η ταξική αξιολόγηση προϋποθέτει την εξέταση των εργασιακών όρων, της δημόσιας συμμετοχής στα οφέλη και της πρόσβασης της κοινωνίας στα αποτελέσματα της χρηματοδοτούμενης καινοτομίας (U.S. Department of Commerce, 2024; Jessop, 2007).

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η πρωτοβουλία για μια Καθαρή Βιομηχανική Συμφωνία που παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο του 2025 επιδιώκει να συνδέσει την απανθρακοποίηση με την ανταγωνιστικότητα και τη στήριξη της ευρωπαϊκής παραγωγής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε τη στόχευση κινητοποίησης άνω των εκατό δισεκατομμυρίων ευρώ για την υποστήριξη της καθαρής μεταποίησης, μαζί με εργαλεία χρηματοδότησης, κρατικών ενισχύσεων και τεχνολογικής πολιτικής. Πρόκειται για σαφή αναγνώριση ότι η οικολογική και τεχνολογική μετάβαση απαιτεί συντονισμένες δημόσιες παρεμβάσεις, όχι όμως και για απόδειξη ότι οι παρεμβάσεις αυτές έχουν ήδη πετύχει τους διακηρυγμένους κοινωνικούς στόχους τους. Η κρίσιμη ερώτηση παραμένει ποιο μέρος του δημόσιου κινδύνου μετατρέπεται σε συλλογικό όφελος και εάν η πράσινη αναδιάρθρωση συνοδεύεται από εργατικά δικαιώματα και δημόσιο έλεγχο (European Commission, 2025, Singh, 2011 και Poulantzas, 1978).

Η επάνοδος της βιομηχανικής πολιτικής δεν είναι αποκλειστικά διακήρυξη κυβερνήσεων, καθώς καταγράφεται και από συγκριτικές θεσμικές μελέτες. Οι Millot και Rawdanowicz επισημαίνουν την ενίσχυση σχετικών πολιτικών για λόγους περιβαλλοντικής μετάβασης, ασφάλειας και ανθεκτικότητας, ενώ ο OECD υπογραμμίζει την αύξηση του ενδιαφέροντος για κλαδικές παρεμβάσεις και τους κινδύνους προσοδοθηρίας ή προστασίας κατεστημένων επιχειρήσεων. Από μαρξιστική σκοπιά, αυτές οι επισημάνσεις μπορούν να διαβαστούν πέρα από την τεχνική προβληματική της αποτελεσματικότητας, ως ενδείξεις της πολιτικής σύγκρουσης γύρω από την κατανομή της δημόσιας ισχύος. Η συγκριτική εμπειρία συνεπώς δεν δικαιολογεί ούτε έναν άκριτο κρατισμό ούτε την επιστροφή στο δόγμα της αγοράς, αλλά την εμπειρική διερεύνηση των ταξικών και παραγωγικών αποτελεσμάτων κάθε παρέμβασης (Millot και Rawdanowicz, 2024, OECD, 2026 και Jessop, 2007).

 

7. Το κράτος και η στρατηγική επιλεκτικότητα της βιομηχανικής πολιτικής

Η θεωρία του Πουλαντζά υπερβαίνει τόσο την εργαλειακή αντίληψη του κράτους ως άμεσου εκτελεστή μιας ενιαίας αστικής βούλησης όσο και την ουδετερότητα που του αποδίδουν οι πλουραλιστικές προσεγγίσεις. Το κράτος συγκροτείται ως υλική συμπύκνωση ταξικών συσχετισμών, γεγονός που καθιστά τους θεσμούς του πεδία άνισης πρόσβασης, αντιπαράθεσης και στρατηγικής αναδιοργάνωσης. Η βιομηχανική πολιτική αποκτά, υπό αυτό το πρίσμα, συγκεκριμένο ταξικό περιεχόμενο μέσα από τις αποφάσεις για την ιδιοκτησία, τη χρηματοδότηση, την εργασία και τον τεχνολογικό έλεγχο. Η κρατική παρέμβαση μπορεί να ενισχύει τη συλλογική παραγωγική ικανότητα χωρίς να αμφισβητεί τον ιδιωτικό έλεγχο επί της παραγωγής, γεγονός που εξηγεί γιατί η αύξηση των δημόσιων δαπανών δεν ταυτίζεται με τη διεύρυνση της οικονομικής δημοκρατίας (Poulantzas, 1978 και Fine και Rustomjee, 1996).

Ο Jessop εμβαθύνει τη σχετική ανάλυση μέσω της έννοιας της στρατηγικής επιλεκτικότητας, δηλαδή των θεσμικά διαμορφωμένων πλεονεκτημάτων που διαθέτουν ορισμένοι φορείς, συμφέροντα και σχέδια έναντι άλλων. Ένα καθεστώς βιομηχανικής πολιτικής δεν καθορίζεται μόνο από τις προθέσεις της κυβέρνησης, αλλά από τον τρόπο οργάνωσης των χρηματοδοτικών υπηρεσιών, τη σύνθεση των δικτύων λήψης αποφάσεων και την ισχύ των επαγγελματικών και επιχειρηματικών οργανώσεων. Επομένως, ακόμη και μια πολιτική που διακηρύσσει κοινωνικούς σκοπούς μπορεί να αποδειχθεί επιλεκτική υπέρ μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων, εάν δεν δημιουργεί θεσμική δυνατότητα ελέγχου από εργαζομένους και κοινωνικές συλλογικότητες. Η στρατηγική επιλεκτικότητα καθιστά τη δημοκρατική αναμόρφωση των θεσμών εξίσου σημαντική με την αύξηση των δημόσιων επενδυτικών πόρων (Jessop, 2007 και Poulantzas, 1978).

Η χρηματιστικοποίηση αναδιατάσσει και τους όρους άσκησης της κρατικής εξουσίας, επειδή επηρεάζει την εξάρτηση των κυβερνήσεων από τις κεφαλαιαγορές, την έκθεση των δημόσιων προϋπολογισμών σε χρηματοπιστωτικούς κινδύνους και το πεδίο των διαθέσιμων οικονομικών επιλογών. Οι Duménil και Lévy ερμηνεύουν τη νεοφιλελεύθερη περίοδο σε σύνδεση με την αποκατάσταση της ταξικής ισχύος των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων και τη νέα κεντρικότητα της χρηματοπιστωτικής σφαίρας. Μια βιομηχανική πολιτική που στηρίζεται αποκλειστικά σε ιδιωτικές χρηματοοικονομικές αποδόσεις ενδέχεται έτσι να ενσωματώνει τις ίδιες πειθαρχίες που ισχυρίζεται ότι επιδιώκει να περιορίσει. Για τον λόγο αυτό, η μαρξιστική ανάλυση δεν αρκείται στη διαπίστωση του μεγέθους των κρατικών ενισχύσεων αλλά εξετάζει τις δομικές δεσμεύσεις που τις συνοδεύουν (Duménil και Lévy, 2011, Chesnais, 2016 και Jessop, 2007).

 

8. Η εργασία, η κοινωνική αναπαραγωγή και οι οικολογικές αντιφάσεις

Η χρηματιστικοποίηση επιδρά στην εργασία όχι μόνο μέσω της εταιρικής διακυβέρνησης αλλά και μέσω της μεταβολής των όρων καθημερινής αναπαραγωγής των εργατικών νοικοκυριών. Η επέκταση του δανεισμού, η σημασία της στεγαστικής περιουσίας, η ιδιωτική χρηματοδότηση κοινωνικών αναγκών και η μεταφορά κινδύνων από συλλογικούς θεσμούς στα άτομα ενισχύουν τη σύνδεση ανάμεσα στο εργατικό εισόδημα και τις χρηματοπιστωτικές απαιτήσεις. Ο Lapavitsas εντοπίζει στη σχέση αυτή νέες δυνατότητες χρηματοπιστωτικής άντλησης κέρδους, ενώ ο Fine υπογραμμίζει την εκτατική είσοδο του τοκοφόρου κεφαλαίου σε τομείς που υπερβαίνουν την τυπική τραπεζική δραστηριότητα. Η παραγωγική ανάπτυξη δεν μπορεί επομένως να αξιολογείται μόνο από την αύξηση της μεταποίησης, όταν παραμένει αμφισβητούμενη η πρόσβαση σε κατοικία, υγεία, εκπαίδευση και αξιοπρεπές εισόδημα (Lapavitsas, 2013 και Fine, 2013).

Η φεμινιστική μαρξιστική κριτική αναδεικνύει ότι η κοινωνική αναπαραγωγή αποτελεί προϋπόθεση της ίδιας της παραγωγής αξίας, παρότι μεγάλο μέρος της οργανώνεται έξω από την άμεση μισθωτή εργασία. Η Fraser ερμηνεύει την κρίση της φροντίδας ως έκφραση της αντίφασης ανάμεσα στην ανάγκη διατήρησης των κοινωνικών όρων αναπαραγωγής και στην τάση της καπιταλιστικής συσσώρευσης να αποδυναμώνει τις προϋποθέσεις της. Στο χρηματιστικοποιημένο καθεστώς, αυτή η αντίφαση οξύνεται όταν η πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες συνδυάζεται με την εμπορευματοποίηση κοινωνικών αναγκών και την ιδιωτικοποίηση του κόστους φροντίδας. Συνεπώς, μια ολοκληρωμένη βιομηχανική στρατηγική οφείλει να αντιμετωπίζει τις δομές υγείας, εκπαίδευσης, φροντίδας και στέγασης ως αναγκαίες κοινωνικές υποδομές, όχι ως δευτερεύουσες δαπάνες που έπονται της παραγωγής (Fraser, 2016, Fine, 2013 και Marx, 1894).

Η οικολογική κρίση προσθέτει μια θεμελιώδη αντίφαση στον σύγχρονο παραγωγικό μετασχηματισμό. Η ανάγκη απανθρακοποίησης, μείωσης της ενεργειακής σπατάλης και αναδιοργάνωσης των μεταφορών απαιτεί μακροχρόνιο σχεδιασμό, ενώ τα ιδιωτικά κριτήρια απόδοσης δεν εγγυώνται ότι το κόστος και τα οφέλη θα κατανέμονται κοινωνικά δίκαια. Η ευρωπαϊκή συζήτηση για την καθαρή βιομηχανική πολιτική δείχνει ότι ακόμη και οι επίσημοι θεσμοί αναγνωρίζουν την ανάγκη συνδυασμού παραγωγικής ανασυγκρότησης και οικολογικής μετάβασης, αλλά αφήνει ανοιχτό το ζήτημα της συμμετοχής των εργαζομένων στον προσδιορισμό της κατεύθυνσης αυτής. Η μαρξιστική κριτική πρέπει επομένως να αποφεύγει τον στενό παραγωγισμό και να συνδέει τις παραγωγικές δυνάμεις με τα υλικά όρια των οικοσυστημάτων και την κοινωνική δικαιοσύνη (European Commission, 2025 και Fraser, 2016).

 

9. Προϋποθέσεις μιας δημοκρατικής και σοσιαλιστικής παραγωγικής στρατηγικής

Μια αριστερή βιομηχανική πολιτική δεν μπορεί να ορίζεται απλώς ως μεγαλύτερη κρατική χρηματοδότηση της ιδιωτικής παραγωγής, επειδή μια τέτοια μεταβολή αφήνει άθικτο το ζήτημα της κοινωνικής εξουσίας πάνω στις επενδύσεις. Η δημόσια στήριξη αποκτά διαφορετικό περιεχόμενο όταν συνδέεται με δεσμευτικούς στόχους παραγωγικής διαφοροποίησης, σταθερής απασχόλησης, συλλογικών εργασιακών δικαιωμάτων και κοινωνικής πρόσβασης στην τεχνολογία. Εξίσου κρίσιμος είναι ο έλεγχος των κινδύνων, ώστε το κράτος να μη λειτουργεί ως μηχανισμός απορρόφησης ζημιών χωρίς αντίστοιχα δικαιώματα επί των αποτελεσμάτων. Η οικονομική δημοκρατία απαιτεί επομένως θεσμούς δημόσιας λογοδοσίας, δυνατότητα ανάκτησης δημόσιων ενισχύσεων και ουσιαστική συμμετοχή της εργασίας στις στρατηγικές αποφάσεις, όχι απλή αισθητική ανανέωση του κρατικού παρεμβατισμού (Poulantzas, 1978, Jessop, 2007 και Singh, 2011).

Η οικοδόμηση δημόσιων και κοινωνικά ελεγχόμενων χρηματοδοτικών θεσμών συνιστά μία δυνατότητα περιορισμού της αποκλειστικής κυριαρχίας των βραχυπρόθεσμων κριτηρίων κερδοφορίας. Αναπτυξιακές τράπεζες, δημόσια επενδυτικά ταμεία και μηχανισμοί μακροχρόνιας πίστωσης μπορούν να κατευθύνουν πόρους σε τομείς όπου η κοινωνική απόδοση δεν συμβαδίζει με την άμεση ιδιωτική κερδοφορία. Η θεσμική τους μορφή όμως δεν είναι επαρκής, αφού και δημόσιοι φορείς μπορούν να αναπαράγουν γραφειοκρατική αυθαιρεσία ή να χρηματοδοτούν προνομιούχα επιχειρηματικά συμφέροντα. Η ουσιαστική διαφοροποίηση προϋποθέτει δημοκρατική εκπροσώπηση, ανεξάρτητο έλεγχο των δεσμεύσεων, διαφάνεια των συμφωνιών και σύνδεση της χρηματοδότησης με μετρήσιμα κοινωνικά αποτελέσματα (Fine, 2013, Lapavitsas, 2013 και Poulantzas, 1978).

Μια τέτοια στρατηγική οφείλει επίσης να υπερβαίνει τα εθνικά όρια χωρίς να αγνοεί τις άνισες διεθνείς σχέσεις. Η έμφαση του Amin στις εσωτερικά καθορισμένες κοινωνικές προτεραιότητες και η κριτική του Marini στην εξαρτημένη εκβιομηχάνιση επιτρέπουν να τεθεί το ζήτημα της τεχνολογικής αυτονομίας, της δημόσιας γνώσης και της διεθνούς συνεργασίας μεταξύ περιφερειακών οικονομιών. Η υπέρβαση της εξάρτησης δεν προϋποθέτει απομόνωση από την παγκόσμια οικονομία, αλλά την αναδιαμόρφωση των όρων συμμετοχής σε αυτήν και την αμφισβήτηση της άνισης ιδιοποίησης του προϊόντος της εργασίας. Η παραγωγική κυριαρχία αποκτά έτσι κοινωνικό και όχι στενά εθνικιστικό περιεχόμενο όταν συνδέεται με την αλληλεγγύη, την κοινή ανάπτυξη τεχνολογίας και τη δημοκρατική οργάνωση των διεθνών ανταλλαγών (Amin, 1990, Marini, 1973 και Arrighi, 1994).

Η σοσιαλιστική προοπτική απαιτεί τέλος διάκριση ανάμεσα στην κρατικοποίηση και στην κοινωνικοποίηση της παραγωγής. Η μεταβολή του νομικού ιδιοκτησιακού καθεστώτος δεν εξασφαλίζει από μόνη της εργατικό έλεγχο, εάν οι επενδυτικές επιλογές, οι τεχνολογικές αποφάσεις και η κατανομή του πλεονάσματος εξακολουθούν να λαμβάνονται από ανεξέλεγκτες διοικητικές ιεραρχίες. Μια δημοκρατική αναδιοργάνωση χρειάζεται πολλαπλά επίπεδα λογοδοσίας, εκπροσώπηση των εργαζομένων, κοινωνικό διάλογο για τις παραγωγικές ανάγκες και προστασία της οικολογικής βιωσιμότητας. Έτσι η βιομηχανική πολιτική μπορεί να μετατραπεί από τεχνοκρατικό εργαλείο ανταγωνιστικότητας σε πεδίο διεκδίκησης του συλλογικού ελέγχου πάνω στους υλικούς όρους της κοινωνικής ζωής (Poulantzas, 1978, Jessop, 2007 και Fraser, 2016).

 

10. Συμπεράσματα

Η συγκριτική ανάγνωση της μαρξιστικής βιβλιογραφίας δείχνει ότι η βιομηχανική πολιτική και η χρηματιστικοποίηση συγκροτούν διαφορετικές, αλλά αλληλένδετες όψεις της σύγχρονης συσσώρευσης. Οι χρηματοπιστωτικές σχέσεις επηρεάζουν τους χρονικούς ορίζοντες των επενδύσεων, τη σύνθεση της εταιρικής ιδιοκτησίας και τη δυνατότητα ιδιωτικής ιδιοποίησης μελλοντικών εισοδημάτων, χωρίς να καταργούν τη σημασία της παραγωγής. Αντίστοιχα, η βιομηχανική πολιτική μπορεί να διευρύνει παραγωγικές δυνατότητες και συγχρόνως να αναπαράγει υφιστάμενες σχέσεις ταξικής εξουσίας, όταν η δημόσια χρηματοδότηση δεν συνοδεύεται από δημοκρατικό έλεγχο. Η πραγματική διακύβευση έγκειται επομένως στις κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες καθορίζονται η επένδυση, η εργασία και η χρήση του πλεονάσματος (Chesnais, 2016, Fine, 2013 και Poulantzas, 1978).

Η ιστορική και συγκριτική ανάλυση απαγορεύει την αυτόματη εξίσωση της χρηματιστικοποίησης με την αποβιομηχάνιση, όπως και την εξίσωση της κρατικής παρέμβασης με την κοινωνική πρόοδο. Η νοτιοαφρικανική εμπειρία αναδεικνύει τον ρόλο των ιστορικών παραγωγικών συμπλεγμάτων και των διεθνών κεφαλαιακών σχέσεων, ενώ οι πρόσφατες αμερικανικές και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες τεκμηριώνουν την επιστροφή κλαδικών παρεμβάσεων στο επίκεντρο της στρατηγικής. Καμία από αυτές τις περιπτώσεις δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει ότι η αναγέννηση της βιομηχανίας παράγει ισότητα, οικονομική δημοκρατία ή οικολογική δικαιοσύνη. Τέτοια συμπεράσματα απαιτούν συγκεκριμένη αξιολόγηση της ταξικής κατανομής των ωφελειών, της θέσης της εργασίας και της δημόσιας λογοδοσίας (Ashman, Fine και Newman, 2011; U.S. Department of Commerce, 2024 και European Commission, 2025).

Η αριστερή πρόταση δεν μπορεί συνεπώς να περιοριστεί στην υπεράσπιση ενός υποτιθέμενα αυθεντικού παραγωγικού καπιταλισμού απέναντι σε έναν εξωτερικό χρηματοπιστωτικό εκφυλισμό. Μια τέτοια αντίθεση παραγνωρίζει ότι η εκμετάλλευση, η ιδιωτική ιδιοποίηση του κοινωνικού πλεονάσματος και η άνιση κατανομή της παραγωγικής εξουσίας αποτελούν θεμελιώδη γνωρίσματα της καπιταλιστικής σχέσης. Η χειραφετητική προοπτική βρίσκεται στη δημοκρατική αναδιοργάνωση των επενδύσεων, στην ενίσχυση της δημόσιας και κοινωνικής ιδιοκτησίας, στην προστασία της κοινωνικής αναπαραγωγής και στον οικολογικό μετασχηματισμό της παραγωγής. Υπό αυτή την έννοια, το αποφασιστικό ζητούμενο δεν είναι μόνο ποια παραγωγή θα αναπτυχθεί, αλλά ποιος θα αποφασίζει για τον σκοπό της και προς όφελος ποιας κοινωνίας θα οργανώνεται (Marx, 1894; Fraser, 2016; Poulantzas, 1978 και Lapavitsas, 2013).

 

 

Βιβλιογραφία

Amin, S. (1990). Delinking. Towards a Polycentric World. Zed Books.

Arrighi, G. (1994). The Long Twentieth Century. Money, Power, and the Origins of Our Times. Verso.

Ashman, S., Fine, B., και Newman, S. (2011). The crisis in South Africa. Neoliberalism, financialization and uneven and combined development. Socialist Register, 47, 174–195.

Baran, P. A. (1957). The Political Economy of Growth. Monthly Review Press.

Chesnais, F. (2016). Finance Capital Today. Corporations and Banks in the Lasting Global Slump. Brill.

Dobb, M. (1960). An Essay on Economic Growth and Planning. Routledge & Kegan Paul.

Duménil, G., και Lévy, D. (2011). The Crisis of Neoliberalism. Harvard University Press.

Durand, C. (2017). Fictitious Capital. How Finance Is Appropriating Our Future. Verso.

European Commission. (2025). A Clean Industrial Deal for Competitiveness and Decarbonisation in the EU. Ανακοίνωση της 26ης Φεβρουαρίου.

Fine, B. (2013). Financialization from a Marxist perspective. International Journal of Political Economy, 42(4), 47–66. doi 10.2753/IJP0891-1916420403.

Fine, B., και Rustomjee, Z. (1996). The Political Economy of South Africa. From Minerals-Energy Complex to Industrialisation. Hurst.

Fraser, N. (2016). Contradictions of capital and care. New Left Review, 100, 99–117.

Hilferding, R. (1910). Das Finanzkapital. Eine Studie über die jüngste Entwicklung des Kapitalismus. Wiener Volksbuchhandlung.

Jessop, B. (2007). State Power. A Strategic-Relational Approach. Polity.

Lapavitsas, C. (2013). Profiting Without Producing. How Finance Exploits Us All. Verso.

Lazonick, W. (2014). Profits without prosperity. Harvard Business Review, 92(9), 46–55.

Marini, R. M. (1973). Dialéctica de la dependencia. Ediciones Era.

Marx, K. (1894). Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Dritter Band. Επιμέλεια F. Engels.

Millot, V., και Rawdanowicz, Ł. (2024). The return of industrial policies. Policy considerations in the current context. OECD Economic Policy Papers, 34. doi 10.1787/051ce36d-en.

OECD. (2026). Industrial Policy Handbook. From Strategy Design to Implementation. OECD Publishing. doi 10.1787/ff099713-en.

Orhangazi, Ö. (2008). Financialisation and capital accumulation in the non-financial corporate sector. A theoretical and empirical investigation on the US economy 1973–2003. Cambridge Journal of Economics, 32(6), 863–886. doi 10.1093/cje/ben009.

Poulantzas, N. (1978). L’État, le pouvoir, le socialisme. Presses Universitaires de France.

Preobrazhensky, E. (1965). The New Economics. Oxford University Press. Πρώτη ρωσική έκδοση 1926.

Singh, A. (2011). Comparative advantage, industrial policy and the World Bank. Back to first principles. Policy Studies, 32(4), 447–460. doi 10.1080/01442872.2011.571859.

U.S. Department of Commerce. (2024). Two Years Later. Funding from CHIPS and Science Act Creating Quality Jobs, Growing Local Economies, and Bringing Semiconductor Manufacturing Back to America. Ανακοίνωση της 9ης Αυγούστου.