του Μπιζάρατε Αμπάσι

μετ. Διονύσης Περδίκης

Μεταφράζουμε και αναδημοσιεύουμε τη σύντομη – αλλά εξαιρετικά οξεία και εύστοχη – απάντηση του Μπιζάρατε Αμπάσι (Bisharat Abbasi), καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Sindh (Πακιστάν), από το substack.com, στην κριτική που δέχεται το τελευταίο διάστημα το πρόσφατο βιβλίο του Gabriel Rockhill (Γκάμπριελ Ρόκχιλ) Who Paid the Pipers of Western Marxism (Ποιος πλήρωσε τους αυλητές του δυτικού μαρξισμού).

Το θέμα του βιβλίου είναι μια υλιστική, ιστορική ανάλυση της παραγωγής της μαρξιστικής θεωρίας στις χώρες του ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου (ιμπεριαλιστικές χώρες και χώρες εξαρτημένες σε αυτές με όρους υποτέλειας), αυτού, δηλ. που ονομάζεται ως «Δυτικός» Μαρξισμός, από διανοητές όπως ο Ντομένικο Λοσούρντο (βλ. σχ. εδώ κι εδώ για προηγούμενες μεταφράσεις μας), χωρίς, δηλαδή, ο όρος να εννοείται γεωγραφικά. Πρόκειται για τον πρώτο τόμο από ένα έργο που πρόκειται να αποτελείται από συνολικά τρεις τόμους, στον οποίο αναφέρονται ως συγκεκριμένες περιπτώσεις διανοητές της σχολής της Φρανκφούρτης (Αντόρνο, Χορκχάιμερ, Μαρκούζε).

Το βιβλίο δέχεται πολεμική, σε μεγάλο βαθμό συκοφαντική, από σύγχρονους εκπροσώπους του «Δυτικού» Μαρξισμού. Ο Αμπάσι, στο παρόν άρθρο, αναφέρεται συγκεκριμένα σε ανάρτηση του Σεμπάστιαν Μπούντχεν (Sebastian Budgen), ο οποίος συμμετέχει στη συντακτική επιτροπή των Jacobin, Verso και Historical Materialism, στο facebook, την οποία αντιγράφουμε ως εικόνα παρακάτω από την αναδημοσίευσή της στον τοίχο του Ρόκχιλ:

 

Δεν μπαίνουμε στον κόπο να μεταφράσουμε τις επιθέσεις του Μπούντχεν, που εν μέρει, άλλωστε, σχολιάζει ο Αμπάσι.

Στο επόμενο χρονικό διάστημα, θα μεταφράσουμε και αναδημοσιεύσουμε και άλλα κείμενα σχετικά με την αντιπαράθεση αυτή, ενώ θα αρθρογραφήσουμε και πιο συγκεκριμένα για το κύριο πολιτικό ζητούμενο που χωρίζει τον σύγχρονο μαρξισμό σε δύο στρατόπεδα, «Δυτικό» και «Ανατολικό», δηλ. τη διαμάχη μεταξύ του αντιιμπεριαλιστικού μαρξισμού που υποστηρίζει την ήττα του ιμπεριαλισμού στον πόλεμο και ανταγωνισμό με τις χώρες που αμφισβητούν την ηγεμονία του (αυτός είναι ο «Ανατολικός») και του «Δυτικού» μαρξισμού που θεωρεί ότι κάτι τέτοιο συνιστά «καμπισμό» (από το camp, δηλ. «στρατοπεδισμό» στα ελληνικά), δηλ. για αγώνες υπό «ξένη σημαία», αυτήν των αντίπαλων κρατών του ιμπεριαλισμού, τα οποία θεωρούνται επίσης καπιταλιστικά και ιμπεριαλιστικά. Ειδικότερα, θα ασχοληθούμε και το πως αυτή η διαμάχη εξελίσσεται ανάμεσα στις μεγαλύτερες οργανώσεις, κόμματα και μέτωπα της ελληνικής Αριστεράς.

Διονύσης Περδίκης

I. Το έγκλημα του Ρόκχιλ: η εφαρμογή του ιστορικού υλισμού στον ίδιο τον δυτικό μαρξισμό

Το βιβλίο του Γκάμπριελ Ρόκχιλ Ποιος πλήρωσε τους αυλητές του δυτικού μαρξισμού αντιπροσωπεύει μια ποιοτική ρήξη στον σύγχρονο μαρξιστικό διάλογο, όχι επειδή εφευρίσκει μια νέα δοξασία, αλλά επειδή διαπράττει αυτό που, για την Αριστερά που είναι συμβατή με τον ιμπεριαλισμό, αποτελεί την απόλυτη θεωρητική αμαρτία: εφαρμόζει τον ιστορικό υλισμό στους δημιουργούς της δυτικής μαρξιστικής θεωρίας (βιομηχανία ιμπεριαλιστικής θεωρίας), στα ιδρύματά τους, στις πηγές χρηματοδότησής τους, στους κύκλους κύρους τους και στη γεωπολιτική τους ενσωμάτωση στην αυτοκρατορική εξουσία. Ο δυτικός μαρξισμός και ο τροτσκισμός, που από καιρό απολάμβαναν το προνόμιο να παρουσιάζονται ως αιώνιοι κριτικοί που στέκονταν πάνω από την ιστορία, ξαφνικά βρέθηκαν να σύρονται στην ιστορία – στην ταξική πάλη, στον Ψυχρό Πόλεμο, στην αυτοκρατορική στρατηγική, στα ιδρύματα, στα πανεπιστήμια, στα περιοδικά και στα πολιτιστικά μέτωπα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η αντίδραση ήταν τόσο υστερική. Ο Ρόκχιλ δεν έχει απλώς επικρίνει τον δυτικό μαρξισμό· τον έχει απομυθοποιήσει, απογυμνώνοντάς τον από το ηθικό του φωτοστέφανο και αποκαλύπτοντάς τον ως μια ιστορικά παραγόμενη ιδεολογική δομή που αναδύθηκε, ωρίμασε και εδραιώθηκε μέσα στην αυτοκρατορική υπερδομή του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Η οργή προσώπων όπως ο Σεμπάστιαν Μπούντχεν δεν είναι επομένως τυχαία, ούτε είναι απλώς προσωπική: είναι η αντίδραση μιας ταξικής μερίδας της οποίας το συμβολικό κεφάλαιο έχει τεθεί υπό υλιστική εξέταση.

Αυτό που αποδεικνύει ο Ρόκχιλ – συστηματικά, αρχειακά και θεωρητικά – είναι ότι τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του δυτικού μαρξισμού δεν είναι τυχαία λάθη ή ατυχείς αποκλίσεις, αλλά λειτουργικά χαρακτηριστικά: η εχθρότητά του προς τον πραγματικά υπάρχοντα σοσιαλισμό, η εμμονή του με τον «αυταρχισμό», η εγκατάλειψη της πολιτικής οικονομίας υπέρ του πολιτισμού και του λόγου, ο ηθικισμός του αντί της οργάνωσης, η αλλεργία του προς την κρατική εξουσία, την κυριαρχία και την επανάσταση. Αυτά τα χαρακτηριστικά τον έκαναν όχι μόνο ανεκτό, αλλά και χρήσιμο στον ιμπεριαλισμό. Αυτό σημαίνει ότι ο δυτικός μαρξισμός είναι συμβατός με τον ιμπεριαλισμό: όχι ότι κάθε μεμονωμένος θεωρητικός υπηρέτησε συνειδητά τη CIA, αλλά ότι η παράδοση στο σύνολό της καλλιεργήθηκε, ανταμείφθηκε, διαδόθηκε και κανονικοποιήθηκε ακριβώς επειδή εξουδετέρωσε τον μαρξισμό ως επαναστατική επιστήμη και τον μετέτρεψε σε κριτική αισθητική, ηθική στάση ή σχολαστικό λόγο, ασφαλώς απομονωμένο από την εξουσία.

II. Η έκρηξη του Σεμπάστιαν Μπούντχεν: πανικός, όχι κριτική

Η γκροτέσκα έκρηξη του Σεμπάστιαν Μπούντχεν — γεμάτη χλευασμούς, περιφρόνηση της τάξης, βιογραφική ειρωνεία και ανοιχτές καυχησιές για λογοκρισία — επιβεβαιώνει, πολύ πιο εύγλωττα από οποιαδήποτε υποσημείωση, ότι ο Rockhill έχει χτυπήσει ευαίσθητο σημείο. Αντί να ασχοληθεί με τα επιχειρήματα του βιβλίου, τα αρχειακά στοιχεία ή το θεωρητικό πλαίσιο, ο Μπούντχεν καταφεύγει στο κλασικό ρεπερτόριο ενός απειλούμενου φύλακα: παθολογικοποίηση («παρανοϊκό στυλ»), ενοχή εξ’ αιτίας συσχετισμού (χημικά ίχνη, «αληθισμός» (Σ.τ.Μ., trutherism) για τη 9/11), χλευαστικός ψυχολογισμός («καμπισμός (Σ.τ.Μ., στρατοπεδισμός) κρίσης μέσης ηλικίας») και, το πιο αποκαλυπτικό, θεσμικός εκφοβισμός («μόνιμη απαγόρευση εισόδου σε όλους τους χώρους του HM (Σ.τ.Μ., Historical Materialism)»). Αυτό δεν είναι μαρξιστική πολεμική, είναι ιδεολογική αστυνόμευση. Δεν είναι η γλώσσα της θεωρίας, αλλά της εξουσίας — κάποιου που γνωρίζει ότι το έδαφος που καταλαμβάνει δεν μπορεί να αντέξει σε μια ανοιχτή υλιστική εξέταση.

Η προσβλητική αναφορά του Μπούντχεν είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική λόγω της ανοιχτής περιφρόνησης που εκφράζει για τις μάζες. Οι εικόνες των «άπλυτων Αμερικανών που ζουν σε υπόγεια», της «αγροτικής συνείδησης» και των «εύπιστων μορφών» προδίδουν το βαθιά ελιτίστικο και αποικιοκρατικό υποσυνείδητο του δυτικού μαρξισμού. Εδώ βλέπουμε τον πραγματικό ταξικό χαρακτήρα αυτού του περιβάλλοντος: ένα ακαδημαϊκό-δημοσιογραφικό στρώμα ενσωματωμένο σε μητροπολιτικούς θεσμούς, του οποίου ο ριζοσπαστισμός είναι προσεκτικά επιμελημένος ώστε να μην απειλεί ποτέ τα αυτοκρατορικά συμφέροντα, και του οποίου η περιφρόνηση για τον λαϊκό, επαναστατικό μαρξισμό ή αυτό του Παγκόσμιου Νότου είναι ελάχιστα κρυμμένη κάτω από στρώματα ειρωνείας. Αυτό επιβεβαιώνει τη θέση του Ρόκχιλ ότι ο δυτικός μαρξισμός λειτουργεί μέσω της επιτήρησης, του αποκλεισμού και της μονοπώλησης της νομιμότητας, και όχι μέσω ανοιχτής επιστημονικής συζήτησης.

III. Γιατί δεν μπορούν να αντικρούσουν τον Ρόκχιλ (και γι’ αυτό πρέπει να τον συκοφαντήσουν)

Ο λόγος για τον οποίο ο Μπούντχεν και ο κύκλος του δεν αντικρούουν τον Ρόκχιλ είναι απλός: δεν μπορούν. Για να τον αντικρούσουν, θα έπρεπε να κάνουν ακριβώς αυτό που έχουν εκπαιδευτεί να μην κάνουν ποτέ: να αναλύσουν τα θεμέλια, τους κρατικούς θεσμούς, τις πολιτιστικές στρατηγικές του Ψυχρού Πολέμου, την αυτοκρατορική γεωπολιτική και την ταξική θέση της διανοητικής εργασίας. Θα έπρεπε να εγκαταλείψουν την άνεση της ηθικής κριτικής και να εισέλθουν στο επικίνδυνο έδαφος της πολιτικής οικονομίας και της κρατικής εξουσίας. Θα έπρεπε να εξηγήσουν γιατί ο μαρξισμός που υπερασπίζεται την Κίνα, την Κούβα, το Βιετνάμ, τη Βενεζουέλα ή τη σοβιετική εμπειρία περιθωριοποιείται συστηματικά, ενώ ο μαρξισμός που καταγγέλλει αυτά τα έργα προβάλλεται ασταμάτητα, χρηματοδοτείται, μεταφράζεται και προωθείται. Θα έπρεπε να εξηγήσουν γιατί ο «αντιεξουσιαστικός» μαρξισμός ανθίζει στον αυτοκρατορικό πυρήνα, ενώ ο επαναστατικός μαρξισμός ανθίζει στον Παγκόσμιο Νότο. Εν ολίγοις, θα έπρεπε να εξηγήσουν τη δική τους ύπαρξη ως προνομιούχο διανοητικό στρώμα εντός της αυτοκρατορίας.

Αδυνατώντας να το κάνουν αυτό, καταφεύγουν στη συκοφαντία. Ο Ρόκχιλ δεν έχει άδικο, είναι «παραληρητικός». Τα στοιχεία του δεν είναι ανακριβή, είναι «παρανοϊκά». Οι πολιτικές του απόψεις δεν είναι αντιιμπεριαλιστικές, είναι «νεο-τανκιστικές» (Σ.τ.Μ., από τανκς· πρόκειται για αναφορά στην υπεράσπιση της επέμβασης της ΕΣΣΔ στην Ουγγαρία και στην Τσεχοσλοβακία). Αυτή η ρητορική στρατηγική είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η αστική ιδεολογία: όταν ο υλισμός απειλεί τη νομιμότητα, παθολογοποιήστε τον. Όταν η κριτική εκθέτει την εξουσία, απονομιμοποιήστε τον κριτικό. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο είναι το πόσο ανοιχτά γίνεται αυτό τώρα, χωρίς καν την προσποίηση επιστημονικής δέσμευσης. Η μάσκα έχει πέσει. Η Αριστερά που είναι συμβατή με τον ιμπεριαλισμό δεν προσπαθεί πλέον να εμφανίζεται δημοκρατική ή πλουραλιστική. Απλώς απαγορεύει, αποκλείει, χλευάζει και προχωράει.

IV. Μια μαρξιστική ετυμηγορία από τον Παγκόσμιο Νότο: τίποτα καινούργιο, όλα επιβεβαιώνονται

Από τη μαρξιστική προοπτική του Παγκόσμιου Νότου, τίποτα από όλα αυτά δεν είναι πρωτόγνωρο. Για εμάς, ο δυτικός μαρξισμός εμφανίζεται από καιρό ως ένα παράξενο και άγονο φαινόμενο: ατελείωτα κριτικός, διαρκώς εκλεπτυσμένος και εντελώς ανίκανος να παράγει ή να υπερασπιστεί την επανάσταση. Ενώ οι λαοί μας πολεμούσαν την αποικιοκρατία, τον ιμπεριαλισμό, τις κυρώσεις, τα πραξικοπήματα και την υπανάπτυξη, οι δυτικοί μαρξιστές έγραφαν δοκίμια για τον λόγο, τον πεσιμισμό και την αρνητικότητα, συχνά ευθυγραμμιζόμενοι – ρητά ή σιωπηρά – με τις αφηγήσεις του ιμπεριαλισμού κατά των σοσιαλιστικών κρατών. Για εμάς, ο μαρξισμός δεν ήταν ποτέ ένας τρόπος ζωής ή μια ταυτότητα· ήταν ένα όπλο επιβίωσης, μια θεωρία ανάπτυξης, ένας οδηγός για την οικοδόμηση του κράτους και μια επιστήμη της (Σ.τ.Μ., εθνικής) κυριαρχίας. Είναι λοιπόν απολύτως λογικό οι δυτικοί μαρξιστές να αποστρέφονται με φρίκη τον μαρξισμό που πραγματικά παίρνει την εξουσία, οικοδομεί κράτη, πειθαρχεί το κεφάλαιο και αψηφά την αυτοκρατορία. Ο μαρξισμός τους δεν προοριζόταν ποτέ να νικήσει.

Η παρέμβαση του Ρόκχιλ είναι επομένως εξαιρετικά σημαντική για τον Παγκόσμιο Νότο, διότι επανανομιμοποιεί την ιστορική μας εμπειρία ενάντια σε δεκαετίες μητροπολιτικής συγκαταβατικότητας. Χαρακτηρίζει τον δυτικό μαρξισμό όχι ως το καθολικό πρότυπο της μαρξιστικής σκέψης, αλλά ως μια περιφερειακή, ιστορικά συγκεκριμένη και πολιτικά συμβιβασμένη δομή. Επαναφέρει τον μαρξισμό στους πραγματικούς πρωταγωνιστές του: τα επαναστατικά κινήματα, τα σοσιαλιστικά κράτη και τους αντιιμπεριαλιστικούς αγώνες της Ασίας, της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και της ευρύτερης περιφέρειας του καπιταλισμού. Από αυτή την άποψη, η οργισμένη αντίδραση του Μπούντχεν δεν είναι προσβλητική, αλλά διαγνωστική. Αποκαλύπτει τον φόβο μιας παράδοσης που γνωρίζει ότι η ηγεμονία της κλονίζεται, ότι ο Παγκόσμιος Νότος δεν αναζητά πλέον την επικύρωση από το Jacobin, το Verso ή το Historical Materialism, και ότι ο μαρξισμός γίνεται και πάλι αυτό που πάντα έπρεπε να είναι: μια επιστήμη της επανάστασης, όχι ένα παιχνίδι κριτικής του σαλονιού.

V. Συμπέρασμα: η κρίση της ιστορίας, όχι των περιοδικών

Σε τελική ανάλυση, η σημασία του Ποιος πλήρωσε τους αυλητές του δυτικού μαρξισμού δεν έγκειται στο αν ο Γκάμπριελ Ρόκχιλ είναι δημοφιλής, εκδίδεται ή προσκαλείται σε «χώρους του HM». Αυτοί οι χώροι, όπως ο ίδιος ο Μπούντχεν παραδέχεται, ελέγχονται ακριβώς για να αποτρέψουν τέτοιες παρεμβάσεις. Η σημασία του έγκειται στο γεγονός ότι σηματοδοτεί μια μετατόπιση στην ισορροπία των θεωρητικών δυνάμεων: την επανεμφάνιση του αντιιμπεριαλιστικού, προσανατολισμένου στα κράτη, ευθυγραμμισμένου με τον Παγκόσμιο Νότο μαρξισμού ως ενός πνευματικού ρεύματος με αυτοπεποίθηση που δεν επιζητά πλέον την έγκριση του ιμπεριαλιστικού πυρήνα. Η υστερική αντίδραση της ιμπεριαλιστικής Αριστεράς είναι ο ήχος ενός μονοπωλίου που χάνει τον έλεγχο.

Ο Ρόκχιλ δεν έχει απλώς ντροπιάσει τον δυτικό μαρξισμό, τον έχει ιστορικοποιήσει. Και μόλις ιστορικοποιηθεί, δεν μπορεί πλέον να προσποιείται ότι είναι καθολικός, αθώος ή ριζοσπαστικός. Γι’ αυτό οι συκοφαντίες είναι τόσο κακόβουλες, οι απαγορεύσεις τόσο ανοιχτές και ο τόνος τόσο απροκάλυπτα αυταρχικός. Η ιστορία, όμως, δεν γράφεται σε συντακτικές επιτροπές ή podcasts. Γράφεται σε αγώνες, επαναστατικά κράτη και κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Σε αυτό το πεδίο, η Αριστερά που είναι συμβατή με τον ιμπεριαλισμό δεν έχει τίποτα να επιδείξει – και ο Ρόκχιλ, όπως και αν τον αποκαλούν, έχει πει την αλήθεια που φοβόντουσαν περισσότερο να ακούσουν.

(Περισσότερη δύναμη σε σένα, σύντροφε Gabriel Rockhill ✊️✊️✊️✌️)