To Θέαμα και οι Ψυχολογικές Επιχειρήσεις της Παρηκμάζουσας Αυτοκρατορίας: Η Απαγωγή και η Δημόσια Περιφορά του Νικολάς Μαδούρο ως Απόπειρα Διάβρωσης του Ηθικού και Εξάλειψης της Ελπίδας του Παγκόσμιου Νότου
του Bisharat Abbasi
μετ. Δημοσθένης Γκότσης από το
επιμ. Διονύσης Περδίκης
Το δεύτερο τέταρτο του εικοστού πρώτου αιώνα ξεκίνησε με μια μελετημένη πράξη τρομο-παιδαγωγικής, ένα θέαμα προσεκτικά σκηνοθετημένο από μια παρηκμάζουσα αυτοκρατορία που αντιλαμβάνεται, στο βαθύτερο υλικό επίπεδο, ότι η εποχή της μονοπολικής κυριαρχίας και της λεγόμενης «τάξης βασισμένης σε κανόνες» έχει ήδη γλιστρήσει από τα χέρια της. Η απαγωγή και η δημόσια περιφορά του Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του στη Νέα Υόρκη δεν ήταν μία νόμιμη πράξη, δεν ήταν μια επιχείρηση κατά των ναρκωτικών, δεν ήταν ζήτημα «δικαιοσύνης» με οποιαδήποτε ουσιαστική σημασία της λέξης. Ήταν μια ψυχολογική επιχείρηση αυτοκρατορικής κλίμακας, ένα μήνυμα γραμμένο όχι σε νομικά εγχειρίδια αλλά πάνω στα σώματα και την αξιοπρέπεια μιας κυρίαρχης ηγεσίας, απευθυνόμενο πρωτίστως στον Παγκόσμιο Νότο: μην εξαπατάστε από τη ρητορική της πολυπολικότητας, μην φαντάζεστε ότι η Ιστορία έχει στραφεί υπέρ σας, μην πιστεύετε ότι έχετε ξεφύγει από την κατάσταση της υποτέλειας. Παραμένετε ακόμη σκλάβοι μας, και όταν αποφασίσουμε να κάνουμε ένα παραδειγματικό χτύπημα, κανείς δεν θα έρθει να σας σώσει.
Το θέαμα αυτό πρέπει να κατανοηθεί ακριβώς στο πλαίσιο της κρίσης της αμερικανικής ηγεμονίας. Έπειτα από δεκαετίες χρηματιστικοποίησης, αποβιομηχανοποίησης, ατελείωτων αυτοκρατορικών πολέμων και αποσάθρωσης της ίδιας της υλικής και κοινωνικής της βάσης, η αμερικανική αυτοκρατορία δεν κυβερνά πλέον μέσω συναίνεσης, ανάπτυξης ή ιδεολογικής έλξης. Το φιλελεύθερο λεξιλόγιό της έχει χάσει την αξιοπιστία και τη νομιμοποίησή του· οι θεσμοί της δεν εμπνέουν πλέον εμπιστοσύνη ούτε καν στον ίδιο της τον πληθυσμό. Σε μια τέτοια συνθήκη, ο ιμπεριαλισμός επιστρέφει στην πιο πρωτόγονη και ταυτόχρονα πιο αποκαλυπτική του μορφή: τη γυμνή βία, μετασχηματισμένη σε θέατρο. Η απαγωγή και η περιφορά στα δικαστήρια δεν αποσκοπούσαν στο να πείσουν τον κόσμο για την αμερικανική ισχύ — πάρα πολλοί γνωρίζουν ήδη τα όριά της — αλλά στο να αποηθικοποιήσουν τον Παγκόσμιο Νότο, να σπάσουν την ψυχολογική ορμή που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μετά την ορατή διάβρωση της μονοπολικότητας. Το μήνυμα ήταν ωμά απλό: η συζήτηση περί ενός μετα-αμερικανικού κόσμου είναι πρόωρη, και όσοι ενεργήσουν με βάση αυτήν θα πληρώσουν το τίμημα.
Για αυτό και η επιχείρηση δεν στρεφόταν πρωτίστως κατά της Βενεζουέλας ως κράτους, ούτε καν κατά της ηγεσίας της καθαυτής. Το πραγματικό της ακροατήριο βρισκόταν πολύ πέρα από το Καράκας. Απευθυνόταν στην Αφρική, την Ασία, τη Λατινική Αμερική· σε κάθε κοινωνία του Παγκόσμιου Νότου που είχε αρχίσει, με προσοχή και ανισομέρεια, να πιστεύει ότι η παρακμή της μονοπολικής ισχύος των ΗΠΑ θα μπορούσε να ανοίξει ιστορικό χώρο για αυτόνομη ανάπτυξη, για στρατηγικούς ελιγμούς, για μερική χειραφέτηση από την αυτοκρατορική πειθαρχία. Σύροντας έναν εν ενεργεία πρόεδρο στην αυτοκρατορική μητρόπολη, οι Ηνωμένες Πολιτείες σκηνοθετούσαν ένα μάθημα παγκόσμιας ιεραρχίας: η κυριαρχία χωρίς αυτοκρατορική έγκριση είναι χίμαιρα, η νομιμότητα υποτάσσεται στην ισχύ, και η αντίσταση θα απαντηθεί όχι μόνο με κυρώσεις και πραξικοπήματα, αλλά και με δημόσιο εξευτελισμό, σχεδιασμένο να συντρίψει το συλλογικό ηθικό.
Ιστορικά, αυτή η λογική δεν είναι ούτε νέα ούτε τυχαία. Ανήκει στο κλασικό ρεπερτόριο των αυτοκρατοριών σε παρακμή. Η αναλογία με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, επομένως, δεν αποτελεί μεταφορική υπερβολή αλλά υλική ανάλυση. Η Ρώμη, όταν δεν μπορούσε πλέον να κυβερνά αποκλειστικά μέσω της επέκτασης και της ενσωμάτωσης, στράφηκε ολοένα και περισσότερο στο θέαμα. Ηττημένοι βασιλείς, ξένοι ηγέτες και εξεγερμένοι στρατηγοί αλυσοδένονταν και παρελαύναν στη Ρώμη σε θριαμβευτικές πομπές, όχι απλώς για να τιμωρηθούν, αλλά για να εγγραφεί η αυτοκρατορική υπεροχή στη συνείδηση τόσο του κέντρου όσο και της περιφέρειας. Αυτές οι τελετουργίες ήταν ψυχολογικές επιχειρήσεις avant la lettre, σχεδιασμένες να μεταδώσουν ένα και μόνο μήνυμα: η αντίσταση είναι μάταιη, η ιεραρχία αιώνια, και η Ρώμη παραμένει ο άξονας του κόσμου. Η σύγχρονη αυτοκρατορία αναπαράγει αυτή τη λογική μέσω σύγχρονων μορφών· δικαστικές αίθουσες αντί για φόρα, κορεσμό των μέσων ενημέρωσης αντί για μαρμάρινες αψίδες, αλλά η ουσία παραμένει απολύτως ίδια. Πρόκειται για κυριαρχία εκτελούμενη ως θέατρο.
Αυτό που καθιστά το θέαμα αυτό ιδιαίτερα αποκαλυπτικό είναι η ιστορική στιγμή κατά την οποία λαμβάνει χώρα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες καταφεύγουν σε τόσο απροκάλυπτες πράξεις επιδεικτικής καταναγκαστικής ισχύος όχι στο απόγειο της δύναμής τους, αλλά σε μια στιγμή όπου τα υλικά θεμέλια της ηγεμονίας τους διαβρώνονται εμφανώς. Η άνοδος εναλλακτικών κέντρων παραγωγής, χρηματοδότησης και πολιτικού συντονισμού — πάνω απ’ όλα της Κίνας, αλλά και της Ρωσίας καθώς και ευρύτερων διατάξεων Νότου–Νότου — έχει ήδη συντρίψει την ψευδαίσθηση μιας αιώνιας μονοπολικής τάξης. Ωστόσο, ο ιμπεριαλισμός δεν υποχωρεί με χάρη. Αντιμέτωπος με τη δομική παρακμή, επιδιώκει να αντισταθμίσει την απώλεια μέσω της υπερ-επίδειξης, μέσω θεαματικών επιβεβαιώσεων ισχύος που αποσκοπούν στο να ανακόψουν την ιστορική κίνηση στο επίπεδο της αντίληψης, αν όχι της ίδιας της πραγματικότητας. Η ψυχολογική επιχείρηση, υπό αυτή την έννοια, λειτουργεί ως υποκατάστατο της ηγεμονίας: εκεί όπου η συναίνεση αποτυγχάνει, τη θέση της πρέπει να καταλάβει ο φόβος.
Καθοριστικά, η επιχείρηση αυτή είχε επίσης σχεδιαστεί για να πειθαρχήσει τις ίδιες τις αυταπάτες εντός του Παγκόσμιου Νότου — πάνω απ’ όλα την αυταπάτη ότι η πολυπολικότητα ισοδυναμεί αυτομάτως με προστασία. Η απαγωγή ενός κυρίαρχου ηγέτη είχε στόχο να διακηρύξει, δυνατά και αδιαμφισβήτητα: μην περιμένετε από την Κίνα ή τη Ρωσία να ρισκάρουν πυρηνική αντιπαράθεση για χάρη σας· μην φαντάζεστε ότι η ευθυγράμμιση ή η ρητορική φιλία θα σας θωρακίσουν από επιχειρήσεις αλλαγής καθεστώτος· μη συγχέετε τις μετατοπίσεις στην παγκόσμια ισορροπία με εγγυήσεις ασφάλειας. Με όρους του μαρξισμού-λενινισμού, πρόκειται για ένα μάθημα σχετικά με την πρωτοκαθεδρία των υλικών συμφερόντων έναντι του συναισθήματος. Τα κράτη, συμπεριλαμβανομένων και των αντιιμπεριαλιστικών, δρουν με βάση τους δικούς τους στρατηγικούς υπολογισμούς. Καμία μεγάλη δύναμη δεν θα λειτουργήσει ως μεσσίας για τον Παγκόσμιο Νότο. Η αυτοκρατορία το γνωρίζει αυτό και εργαλειοποιεί αυτή τη γνώση για να παραγάγει αποηθικοποίηση.
Όμως η διαλεκτική λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Η ίδια η αναγκαιότητα ενός τέτοιου θεάματος αποκαλύπτει την αδυναμία της αυτοκρατορίας. Ένα σύστημα που είναι βέβαιο για τον ιστορικό του ρόλο δεν χρειάζεται να απαγάγει ηγέτες για να αποδείξει τη σημασία του. Ένας ηγεμόνας που αισθάνεται ασφαλής ως προς τη νομιμοποίησή του δεν έχει ανάγκη να εξευτελίζει τόσο δημόσια. Αυτές είναι οι πράξεις μιας δύναμης που αντιλαμβάνεται το έδαφος να μετακινείται κάτω από τα πόδια της, που φοβάται όχι μόνο τους αντιπάλους στο εξωτερικό αλλά και τη βραδεία εξάτμιση της πίστης στην αναπόφευκτη κυριαρχία της. Υπό αυτή την έννοια, το θέαμα δεν αποτελεί απόδειξη ισχύος αλλά σύμπτωμα παρακμής. Οι θρίαμβοι της Ρώμης πλήθαιναν όσο οι αντιφάσεις της βάθαιναν· δεν απέτρεψαν την κατάρρευση, τη συνόδευσαν.
Για τον Παγκόσμιο Νότο, το πολιτικό συμπέρασμα πρέπει να εξαχθεί με απόλυτη σαφήνεια και χωρίς αυταπάτες. Η κυριαρχία δεν παραχωρείται από το διεθνές δίκαιο, ούτε τυγχάνει εγγυήσεων από διπλωματικές ευθυγραμμίσεις· είναι μια σχέση δυνάμεων, ριζωμένη στην ταξική εξουσία, στην κρατική ικανότητα και στην υλική αποτροπή. Χωρίς την οργανωμένη δύναμη των μαζών, χωρίς έναν κρατικό μηχανισμό απελευθερωμένο από τον κομπραδόρικο έλεγχο, χωρίς την ικανότητα επιβολής πραγματικού κόστους στην αυτοκρατορική επιθετικότητα, η κυριαρχία παραμένει μια διακοσμητική μυθοπλασία, εύκολα ανακλητή, εύκολα παραβιάσιμη, εύκολα μετατρεπόμενη σε θέαμα. Η ψυχολογική επιχείρηση της παρηκμάζουσας αυτοκρατορίας αποσκοπεί στο να σκοτώσει την ελπίδα, να μας πείσει ότι η αντίσταση είναι μάταιη και ότι η υποταγή είναι ορθολογική. Ωστόσο, αποκαλύπτοντας τη γυμνή λογική της αυτοκρατορικής κυριαρχίας, απογυμνώνει ταυτόχρονα και τα τελευταία ιδεολογικά πέπλα.
Αυτό που σκηνοθέτησε η αμερικανική αυτοκρατορία στη Νέα Υόρκη δεν ήταν το μέλλον της παγκόσμιας τάξης, αλλά το παρελθόν που επαναλαμβάνεται υπό νέες τεχνολογικές συνθήκες. Ήταν η γλώσσα μιας αυτοκρατορίας που δεν πιστεύει πλέον στον ίδιο της τον οικουμενισμό και, ως εκ τούτου, αναγκάζεται να στηρίζεται στον φόβο. Η Ιστορία μας διδάσκει ότι τέτοιες στιγμές δεν σηματοδοτούν το τέλος του αγώνα, αλλά τη διαύγειά του. Οι αυτοκρατορίες που κυβερνούν μέσω του θεάματος έχουν ήδη χάσει τον πόλεμο της νομιμοποίησης. Και ενώ ο δρόμος που ανοίγεται μπροστά στον Παγκόσμιο Νότο θα είναι μακρύς, άνισος και δαπανηρός, ένα πράγμα είναι ήδη σαφές: η εποχή κατά την οποία ο εξευτελισμός μπορούσε να διαβρώσει το ηθικό μόνιμα ολόκληρων λαών έχει τελειώσει. Το θέαμα αποσκοπούσε στο να παγώσει την Ιστορία. Αντ’ αυτού, αποκάλυψε, με ωμή ειλικρίνεια, ότι η ίδια η αυτοκρατορία ξεμένει από χρόνο.