Γιατί η Ρωσία και η Κίνα ΔΕΝ είναι Ιμπεριαλιστικές Χώρες: Μαρξιστική-Λενινιστική Ανάλυση της Εξέλιξης του Ιμπεριαλισμού από το 1917

του Δρ. Κάρλος Γκαρίδο

στην ιστοσελίδα Al Mayadeen, Σεπτέμβριος 4, 2025

μετ. Δημοσθένης Γκότσης
επιμ. Διονύσης Περδίκης

«Δυτικοί αριστεροί εφαρμόζουν λανθασμένα τη θεωρία του Λένιν, καθώς ο σημερινός ιμπεριαλισμός ενσαρκώνεται αποκλειστικά στην ηγεμονία των ΗΠΑ, ενώ η Ρωσία και η Κίνα λειτουργούν ως αντι-ιμπεριαλιστικές δυνάμεις αντιστεκόμενες σε αυτόν.»

Λεζάντα εικόνας:

Υπάρχουν σήμερα πολλά τμήματα της Δυτικής «αριστεράς» – από τροτσκιστές, σε Δυτικούς «Μαρξιστές», και σε Δογματικούς Μαρξιστές-Λενινιστές – που κατηγοριοποιούν τη Ρωσία και την Κίνα ως ιμπεριαλιστικές χώρες, στηριζόμενοι στην αφαίρεση των κριτηρίων από το διάσημο βιβλίο του Λένιν από το 1917, Ιμπεριαλισμός: Το Ανώτατο Στάδιο του Καπιταλισμού. Στην βάση αυτής της κατηγοριοποίησης – την οποία θεωρώ όχι μόνο εσφαλμένη, αλλά και αναποδογυρισμένη – βρίσκεται μια δογματική κατανόηση των θέσεων του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό, όπως εξερευνώ παρακάτω.

Ο τρόπος με τον οποίο ο τίτλος μεταφράζεται είναι παραπλανητικός, καθώς φαίνεται να προτάσσει ένα τελεολογικό ύφος το οποίο χαρακτηρίζει το στάδιο του καπιταλισμού για το οποίο ο Λένιν έγραφε, ως το τελικό στάδιο που μπορεί να πάρει ο τρόπος ζωής. Παρόλα αυτά, το ρωσικό πρωτότυπο Новейший, υποδηλώνει όχι το τελικό ή το τελευταίο στάδιο, αλλά το πιο πρόσφατο στάδιο, δηλαδή το πιο προχωρημένο στάδιο – μέχρι στιγμής – του καπιταλισμού. Ενώ ο Λένιν θεωρούσε τον ιμπεριαλισμό ως έναν καπιταλισμό σε παρακμή που αντιστοιχούσε στην εποχή της εργατικής και της αντιαποικιακής επανάστασης, δεν υπάρχει τίποτα στο έργο του που να υποδηλώνει ότι ο ίδιος ο ιμπεριαλισμός δεν είναι ικανός να εξελιχθεί.

Στα χρόνια του Λένιν, ο ιμπεριαλισμός χαρακτηριζόταν ως μονοπωλιακός καπιταλισμός, όπου η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου αναδύθηκε, όπου η εξαγωγή κεφαλαίου – αντί εμπορευμάτων (όπως στην περίπτωση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας) – καθίσταται πρωταρχική, και όπου ο κόσμος χωρίζεται μεταξύ μεγάλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων που αγωνίζονται να επεκτείνουν τις σφαίρες επιρροής τους. Αυτή η κατάσταση δημιούργησε γόνιμο έδαφος για διαϊμπεριαλιστικές συγκρούσεις, όπου διαφορετικές μεγάλες δυνάμεις συγκρούονταν μεταξύ τους για το πώς θα μοιραζόταν η ιμπεριαλιστική λεία τους – δηλαδή, η αποικιοκρατία τους στον Παγκόσμιο Νότο. Η σφαγή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ήταν το άμεσο παράδειγμα που είχε μπροστά του ο Λένιν, καθώς οι σφαίρες εξακολουθούσαν να πετούν την εποχή που έγραφε το έργο του Ιμπεριαλισμός.

Για την εποχή του, ο Λένιν δεν θα μπορούσε να είναι πιο σωστός. Ο ιμπεριαλισμός δεν ήταν απλώς μια πολιτική στρατηγική (όπως υποστήριζαν οι οπαδοί του Κάουτσκι), αλλά μια αναπόσπαστη εξέλιξη του ίδιου του καπιταλιστικού τρόπου ζωής. Δεν οδηγούσε σε ειρήνη μεταξύ ενός διεθνούς καρτέλ μεγάλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, που συνεργάζονταν αρμονικά καθώς κυριαρχούσαν και λεηλατούσαν ολόκληρο τον κόσμο. Τα λάφυρα ήταν ακόμα διαθέσιμα, και ενώ ο καπιταλισμός είχε εισέλθει στο μονοπωλιακό στάδιο, στην πιο εμβρυακή του μορφή περιείχε ακόμα μέσα του τα απομεινάρια του ανταγωνισμού, δηλαδή τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων για τον διαμελισμό και την κατανομή του κόσμου.

Ο πόλεμος, επομένως, δεν ήταν απλώς μια πιθανότητα, αλλά ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα αυτού του αδιεξόδου. Πήρε δύο μορφές: 1) πολέμους εθνικής απελευθέρωσης, στους οποίους περιλαμβάνονται οι πόλεμοι των αποικιοκρατούμενων λαών ενάντια στον ιμπεριαλισμό, αλλά και, μετά την Μπολσεβίκικη Επανάσταση, οι πόλεμοι μεταξύ του σοσιαλιστικού και του καπιταλιστικού μπλοκ, και 2) πολέμους μεταξύ μεγάλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, δεδομένου ότι ο «νικητής» στον παγκόσμιο διαμερισμό του αποικιοκρατούμενου κόσμου δεν είχε ακόμα καθοριστεί. Όταν ο Λένιν μιλάει για διαϊμπεριαλιστικές σύγκρουσες και για τις αντίστοιχες θέσεις που πρέπει να πάρουν οι εργάτες απέναντί τους, μιλάει μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο που δεν μπορεί να ξεχαστεί.

Όπως συμβαίνει με όλα τα θέματα του μαρξισμού, η μαρξιστική ανάλυση του ιμπεριαλισμού χάνει την ουσία της αν περιοριστεί στα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε ο Λένιν στο συγκεκριμένο πλαίσιο του. Η καρδιά και η ψυχή του μαρξισμού δεν είναι αυτά τα συμπεράσματα, αλλά η μέθοδος, η κοσμοθεωρία μέσω της οποίας κατανοούνται όλα τα ζητήματα. Για τον μαρξισμό, ο κόσμος βρίσκεται σε μια συνεχή κατάσταση αλλαγής που προωθείται από ενδογενείς αντιφάσεις. Όλα τα πράγματα σε αυτόν τον κόσμο είναι αλληλένδετα και αλληλεξαρτώμενα μεταξύ τους. Τίποτα, για τον μαρξισμό, δεν μπορεί να γίνει κατανοητό με ακρίβεια αν αποσπαστεί από το πλαίσιό του, από το δυναμικό περιβάλλον στο οποίο εντάσσεται, και από τον τρόπο με τον οποίο αυτό το περιβάλλον αλλάζει και μεταβάλλεται από την αλληλεπίδραση των αντιφάσεων που συνθέτουν τις οντότητες και εκείνες που καθορίζουν το περιβάλλον τους.

Με άλλα λόγια, ο δογματισμός είναι, από τη φύση του, αντίθετος προς τον μαρξισμό. Το να θεωρούμε ιερές τις δηλώσεις που έκαναν οι Μαρξ, Ένγκελς, ή Λένιν, και στη συνέχεια να τις επιβάλλουμε σε πλαίσια που στηρίζονται σε νέες, πιο εξελιγμένες αντιφάσεις και σχέσεις, σημαίνει να συμμετέχουμε στην πιο αντιμαρξιστική μορφή σκέψης – σημαίνει να σκεφτόμαστε μέσα από αυτό που έχω ονομάσει «φετίχ της καθαρότητας», δηλαδή μέσα από την εξιδανίκευση ενός αφηρημένου, καθαρού ιδανικού, το οποίο αποσυνδέουμε από το πλαίσιο στο οποίο αναπτύχθηκε και θεωρούμε ανώτερο από την ίδια την πραγματικότητα.

Αυτό ακριβώς κάνουν οι δυτικοί «αριστεροί» όταν χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη Ρωσία ή την Κίνα ως «ιμπεριαλιστικές». Ως εκ τούτου, κάτι όπως η ειδική στρατιωτική επιχείρηση (ΕΣΕ) – η οποία στην πραγματικότητα είναι απόλυτα αντιιμπεριαλιστική – καταλήγει να θεωρείται ως «διαϊμπεριαλιστική σύγκρουση». Πώς επιτυγχάνεται μια τέτοια αντιστροφή του κόσμου; Μέσω του δογματισμού, δηλαδή, μέσω της αφαίρεσης των περίφημων πέντε «χαρακτηριστικών» που διατύπωσε ο Λένιν για τον ιμπεριαλισμό της εποχής του, και της επιβολής τους στη Ρωσία ή την Κίνα. Πρόκειται για φετιχιστική σκέψη από κάθε άποψη, καθώς αντιμετωπίζει αυτά τα χαρακτηριστικά με έναν τρόπο που τα αντικειμενοποιεί, αποδίδοντάς τους ιδιότητες δικές τους, αποκομμένες από τις σχέσεις στις οποίες βασίζονται και από το ευρύτερο σύστημα που καθορίζει αυτές τις σχέσεις. Ο Λένιν δεν «όριζε» τον ιμπεριαλισμό μέσω αυτών των χαρακτηριστικών, αλλά ανέλυε – μέσω μιας ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο – το ιμπεριαλιστικό σύστημα που αποτελούσε το τελευταίο στάδιο του καπιταλισμού που μπορούσε να παρατηρήσει, και στο οποίο αυτά τα χαρακτηριστικά απέκτησαν συγκεκριμένες λειτουργίες για την αναπαραγωγή του συστήματος στο σύνολό του. Δεν είναι αυτά τα πέντε χαρακτηριστικά που συνιστούν τον ιμπεριαλισμό, αλλά το σύστημα στο σύνολό του που καθιστά το νόημα που αυτά τα χαρακτηριστικά θα έχουν για την αναπαραγωγή του.

Όταν οι Δυτικοί «αριστεροί» προσπαθούν να καταγράψουν τα χαρακτηριστικά των διεθνών σχέσεων της Ρωσίας ή της Κίνας για να τα αντιστοιχίσουν στα πέντε χαρακτηριστικά του Λένιν, η σχέση της εφεκτικότητας, ή οι δείκτες εφεκτικότητας (όπως τους αποκαλούσε ο Αλτουσέρ· Σ.τ.Μ., indices of effectivity), με τους οποίους εργαζόταν ο Λένιν, αντιστρέφονται. Αντί το σύστημα στο σύνολό του να έχει προτεραιότητα έναντι ορισμένων χαρακτηριστικών που χρησιμοποιεί για την αναπαραγωγή του, τα ίδια τα χαρακτηριστικά θεωρούνται πρωταρχικά, δηλαδή ως αυτά που καθορίζουν τι είναι το σύστημα. Αυτό είναι το ίδιο πρόβλημα της αφηρημένης καθολικής σκέψης που επιδεικνύουν τα άτομα που θεωρούν τις αγορές ως ταυτόσημες με τον καπιταλισμό. Αντί να βλέπουν τις αγορές ως μια καθολική θεσμική μορφή που λειτουργεί διαφορετικά ανάλογα με το συγκεκριμένο κοινωνικό σύστημα στο οποίο εντάσσεται (δηλαδή, μια κατανόηση αυτών ως συγκεκριμένων ή ριζωμένων καθολικών), αφαιρούν μια θεσμική μορφή από ένα ευρύτερο κοινωνικό σύστημα και στη συνέχεια, με σοφιστεία, μετατρέπουν το ένα στο άλλο. Αυτό διαφέρει ελάχιστα από το να λέμε ότι ένα μοναστήρι είναι νυχτερινό κέντρο διασκέδασης μόνο και μόνο επειδή έχει μουσική.

Το πραγματικό ερώτημα που δεν θέτει ποτέ ο δογματικός της Δυτικής «Αριστεράς» είναι το ερώτημα που κάθε πραγματικός μαρξιστής-λενινιστής πρέπει να θέτει συνεχώς στον εαυτό του: πώς έχει εξελιχθεί ο κόσμος και, κατά συνέπεια, πώς πρέπει να εξελιχθεί αναλόγως ο θεωρητικός μας μηχανισμός για την κατανόησή του.

Μου φαίνεται ότι το στάδιο του ιμπεριαλισμού, το οποίο ο Λένιν είχε εκτιμήσει σωστά το 1917, υφίσταται μια εν μέρει ποιοτική εξέλιξη στα μεταπολεμικά χρόνια με την ανάπτυξη του συστήματος του Μπρέτον Γουντς. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Λένιν «έκανε λάθος», απλώς σημαίνει ότι το αντικείμενο της μελέτης του – το οποίο είχε εκτιμήσει σωστά την εποχή που έγραψε το κείμενό του – έχει υποστεί εξελίξεις που υποχρεώνουν κάθε άτομο που έχει αφοσιωθεί στην ίδια μαρξιστική κοσμοθεωρία να εξειδικεύσει αναλόγως της αντίληψή του για τον ιμπεριαλισμό. Το Μπρέτον Γουντς μετατρέπει τον ιμπεριαλισμό από διεθνές σε παγκόσμιο φαινόμενο, που δεν ενσαρκώνεται πλέον μέσω των ιμπεριαλιστικών μεγάλων δυνάμεων, αλλά μέσω παγκόσμιων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων (το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα) που ελέγχονται από τις ΗΠΑ και είναι δομημένα με την ηγεμονία του δολαρίου στον πυρήνα τους.

Με την συμφωνία Μπρέτον-Γουντς και, στη συνέχεια, με την απόσυρση του Νίξον από τον χρυσό κανόνα το 1971, ο ιμπεριαλισμός γίνεται συνώνυμος της μονοπολικής κυριαρχίας και του ηγεμονισμού των ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού τομέα, για την οποία έγραφε ο Λένιν, είχε ενταχθεί, μετατρέποντας το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα σε ένα σύστημα που κυριαρχείται από της ΗΠΑ. Το αν θέλουμε να ονομάσουμε αυτή τη μετάβαση «υπεριμπεριαλισμό» – όπως κάνει ο Μάικλ Χάντσον – ή κάτι άλλο, είναι σε μεγάλο βαθμό άσχετο. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι ο καπιταλισμός έχει εξελιχθεί σε ένα ανώτερο στάδιο, ότι ο ιμπεριαλισμός για τον οποίο έγραψε ο Λένιν δεν είναι πλέον το «τελευταίο» στάδιο του καπιταλισμού, ότι έχει δώσει τη θέση του – μέσω της εγγενούς διαλεκτικής του εξέλιξης – σε μια νέα μορφή που χαρακτηρίζεται από τη εμβάθυνση της χαρακτηριστικής του βάσης στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Βρισκόμαστε επιτέλους στην εποχή του καπιταλιστικού ιμπεριαλισμού που προέβλεψε ο Μαρξ στον Τρίτο Τόμο του Κεφαλαίου, όπου η κυρίαρχη λογική της συσσώρευσης έχει μετατραπεί πλήρως από Χ-Κ-Χ’ σε Χ-Χ’, δηλαδή από παραγωγικό κεφάλαιο σε τοκοφόρο, παρασιτικό χρηματοοικονομικό κεφάλαιο.

Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος των κερδών που αποκομίζει το ιμπεριαλιστικό σύστημα συσσωρεύεται μέσω του χρέους και των τόκων. Οι ΗΠΑ μπορούν να παρουσιάζουν διαρκή ελλείμματα χωρίς τους συνήθεις περιορισμούς που αντιμετωπίζουν άλλες χώρες, ουσιαστικά αναγκάζοντας τον υπόλοιπο κόσμο να χρηματοδοτεί τις στρατιωτικές δαπάνες και τις επενδύσεις τους στο εξωτερικό. Αντί να αποδυναμώνουν τις ΗΠΑ, τα ελλείμματα αυτά συνδέουν τα χρηματοπιστωτικά συστήματα άλλων χωρών με το δολάριο, ενισχύοντας της γεωπολιτική και οικονομική κυριαρχία τους. Οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να τυπώσουν σε λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο περισσότερα χρήματα από όσα θα μπορούσε να παράγει οποιαδήποτε χώρα σε μια περίοδο ετών πραγματικών επενδύσεων σε εργασία, πόρους, και χρόνο. Αυτό είναι ο ιμπεριαλισμός σήμερα. Το σκελετικό του σώμα αποτελούν ο παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές οργανώσεις όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα, οργανισμοί τους οποίους μόνο οι ΗΠΑ ελέγχουν – σε τελική ανάλυση. Ούτε η Κίνα ούτε η Ρωσία θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν αυτούς τους παγκόσμιους χρηματοπιστωτικούς μηχανισμούς για να επιβάλουν τα λεγόμενα «αυτοκρατορικά» συμφέροντά τους. Αντίθετα, αυτοί οι θεσμοί χρησιμοποιούνται συχνά από τις ΗΠΑ ως όπλο εναντίον τους και των συμμάχων τους.

Μια τέτοια κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο καπιταλισμός εξελίχθηκε σε ένα ανώτερο στάδιο «υπεριμπεριαλισμού» και, κατά συνέπεια, του πώς μοιάζει στην πραγματικότητα ο ιμπεριαλισμός σήμερα, είναι παράλογο να μιλάμε για ρωσικό, κινεζικό, ή οποιοδήποτε άλλο είδους ιμπεριαλισμού που δεν είναι ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός (ο οποίος περιλαμβάνει, φυσικά, τις μαριονέτες του στην Ευρώπη και την Σιωνιστική οντότητα). Ο ιμπεριαλισμός σήμερα δεν είναι τίποτα περισσότερο από αμερικανική ηγεμονία και μονοπολική δύναμη. Δεν υπάρχει πλέον καμία πιθανότητα «διαϊμπεριαλιστικών» συγκρούσεων. Ο πόλεμος σήμερα είναι μεταξύ της αμερικανικής αυτοκρατορίας και των λακέδων της, και του αντιιμπεριαλιστικού μπλοκ – το οποίο είναι ιδεολογικά, πολιτικά, και οικονομικά ετερογενές.

Το παγκόσμιο καπιταλιστικό-ιμπεριαλιστικό σύστημα που κυριαρχείται από τις ΗΠΑ δεν τοποθετεί τη Ρωσία και την Κίνα ως ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, αλλά ως αντιιμπεριαλιστικές μεγάλες δυνάμεις (μια κατηγορία που είχε διαμορφώσει εδώ και καιρό ο Ούγκο Τσάβες). Η ρωσική ΕΣΕ, η απροθυμία της Κίνας να υποκύψει στην αμερικανική ιμπεριαλιστική πίεση, ο άξονας αντίστασης στη Δυτική Ασία, όλα αυτά (και πολλά άλλα) είναι συντεταγμένες όπου εκδηλώνονται οι αντιθέσεις στον κόσμο – μεταξύ του αμερικανικού ιμπεριαλιστικού μπλοκ και των ετερογενών αντιιμπεριαλιστικών κρατών του παγκόσμιου Νότου. Σήμερα ο πλανήτης στο σύνολό του εξελίσσεται με βάση την εξέλιξη των αντιθέσεων που υπάρχουν στον αγώνα μεταξύ του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και του παγκόσμιου αντιιμπεριαλισμού.

Επομένως, όχι μόνο η Ρωσία και η Κίνα δεν είναι ιμπεριαλιστικές, αλλά, αντίθετα, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των αντιιμπεριαλιστικών αγώνων. Ακριβώς όπως δεν μπορούμε να παραμείνουμε ουδέτεροι ως προς τη μορφή που παίρνει η ταξική πάλη εντός της χώρας μεταξύ καπιταλιστών και εργατών, δηλαδή ακριβώς όπως όλοι πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα της Φλόρενς Ρις (Florence Reece) (που έγινε γνωστό από τον Πιτ Σίγκερ (Pete Seeger)): «με ποια πλευρά είσαι;» (Σ.τ.Μ., «which side are you on?») – παγκοσμίως αντιμετωπίζουμε την ίδια ερώτηση, «με ποια πλευρά είσαι…. είσαι με τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό ή με την ετερογενή και όχι καθαρή (Σ.τ.Μ., impure) συλλογή κρατών που αγωνίζονται εναντίον του;». Δεν υπάρχει τρίτη εναλλακτική, ακριβώς όπως η μικροαστική θέση της απόρριψης της ταξικής πάλης μεταξύ εργατών και καπιταλιστών αποτελεί έμμεσο τρόπο υποστήριξης της κύριας πλευράς αυτής της αντίφασης, δηλαδή των καπιταλιστών. Σήμερα ο Δυτικός «Αριστερός» λόγος για τον ρωσικό και τον κινεζικό ιμπεριαλισμό είναι απλώς μια άλλη μορφή αντικειμενικής υποστήριξης του μεγαλύτερου κακού σε αυτόν τον πλανήτη, του κυρίαρχου παγκόσμιου συστήματος – του ηγεμονικού αμερικανικού ιμπεριαλισμού.

Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο είναι αποκλειστικά του συγγραφέα και δεν αντανακλούν απαραίτητα τη συντακτική γραμμή του Al Mayadeen.

*Κουβανοαμερικανός καθηγητής φιλοσοφίας, διευθυντής του Ινστιτούτου Μαρξ του Μιντγουέστ και συγγραφέας διαφόρων βιβλίων.