Εξωτερική ανάθεση, χρηματιστικοποίηση και κρίση

1 Εισαγωγή

Η εξωτερική ανάθεση (Σ.τ.Μ., outsourcing), όπως χρησιμοποιείται στο παρόν άρθρο, αναφέρεται στην ‘παγκόσμια μετατόπιση’ των παραγωγικών διαδικασιών σε χώρες με χαμηλούς μισθούς και περιλαμβάνει τόσο τις εσωτερικές (ΑΞΕ· Σ.τ.Μ., Άμεσες Ξένες Επενδύσεις) όσο και τις εξωτερικές μορφές της όλο και περισσότερο υπερεθνικής σχέσης κεφαλαίου-εργασίας. Από τη σκοπιά του παγκόσμιου Νότου, η εξωτερική ανάθεση είναι συνώνυμη με την ‘εξαγωγικού προσανατολισμού εκβιομηχάνιση’. Ως χρηματιστικοποίηση ορίζεται ποικιλοτρόπως η αυξημένη βαρύτητα της χρηματοδότησης, των ασφαλίσεων και των ακινήτων στο ΑΕΠ των ΗΠΑ, της ΕΕ και της Ιαπωνίας, των χρηματοπιστωτικών αγορών τους ως πηγή κερδών, και της χρηματοπιστωτικής διαμεσολάβησης της κατανάλωσης των εργαζομένων μέσω της επέκτασης του χρέους των νοικοκυριών, η υποταγή των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων στις διακυμάνσεις των χρηματοπιστωτικών αγορών και η μετατροπή των αποθεμάτων του πλούτου των κατοικιών σε ροές εισοδήματος[1]. Ο πιο θεμελιώδης ορισμός που χρησιμοποιείται εδώ τονίζει τον διαχωρισμό της δημιουργίας κέρδους από την παραγωγή που συνεπάγονται αυτά τα φαινόμενα[2].

Η τεράστια κλίμακα της εξωτερικής ανάθεσης κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης είχε δύο συνέπειες ύψιστης σημασίας. Πρώτον, οι πολυεθνικές επιχειρήσεις που εδρεύουν στις ιμπεριαλιστικές χώρες (και οι προμηθευτές τους σε υπηρεσίες, καθώς και οι κυβερνήσεις που βασίζονται στη φορολόγηση των πωλήσεών τους, των κερδών τους και των μισθών των εργαζομένων τους) έχουν γίνει, καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου της παγκοσμιοποίησης, όλο και πιο εξαρτημένες από τα έσοδα των πολύ υψηλότερων ποσοστών εκμετάλλευσης που είναι διαθέσιμα στις χώρες του Νότου, από τα οποία μόνο ένα μικρό μέρος εμφανίζεται στα στοιχεία των χρηματοοικονομικών ροών. Δεύτερον, η εξωτερική ανάθεση έχει μεταμορφώσει την παγκόσμια εργατική τάξη: μέσα σε μόλις τρεις δεκαετίες, το βιομηχανικό εργατικό δυναμικό του Νότου ξεπέρασε εκείνο των ‘βιομηχανικών χωρών’ και αποτελεί πλέον το 80% του παγκόσμιου συνόλου.

Η εξωτερική ανάθεση οφείλεται στις έντονες προσπάθειες των πολυεθνικών επιχειρήσεων με έδρα τον Βορρά να μειώσουν το κόστος και να αυξήσουν τα κέρδη τους αντικαθιστώντας την υψηλότερα αμειβόμενη εγχώρια εργασία με χαμηλά αμειβόμενη εργασία του Νότου. Ο Stephen Roach (2003, σ. 5-6), ανώτερος οικονομολόγος της Morgan Stanley, αποκάλεσε αυτό το φαινόμενο ‘παγκόσμιο εργασιακό αρμπιτράζ’, υποστηρίζοντας ότι η «αδιάκοπη… αναζήτηση νέας αποδοτικότητας… μέσω της απόσπασης προϊόντος από σχετικά χαμηλόμισθους εργαζόμενους στον αναπτυσσόμενο κόσμο έχει γίνει μια όλο και πιο επείγουσα τακτική επιβίωσης για τις εταιρείες στις ανεπτυγμένες οικονομίες».

Ο όρος ‘παγκόσμιο εργασιακό αρμπιτράζ’ είναι μια κατ’ ευφημισμόν ορολογία[3], και έχει βγει από το στόμα ενός κορυφαίου Αμερικανού τραπεζίτη, ωστόσο είναι πιο συγκεκριμένος και χρήσιμος από οτιδήποτε άλλο έχει βγει από τη ριζοσπαστική βιβλιογραφία για την παγκοσμιοποίηση και την παγκόσμια κρίση. Έχει τρία μεγάλα πλεονεκτήματα: στο επίκεντρό της βρίσκεται η παγκοσμιοποιημένη σχέση κεφαλαίου-εργασίας˙ αναδεικνύει τις τεράστιες διαφορές στην τιμή της εργασίας που προκύπτουν από τον περιορισμό της ελεύθερης μετακίνησης της εργασίας πέρα από τα σύνορα˙ και συνδέει εννοιολογικώς τους δύο τρόπους με τους οποίους η υψηλότερα αμειβόμενη εργασία μπορεί να αντικατασταθεί με χαμηλόμισθη εργασία: αφενός με τη μετεγκατάσταση των παραγωγικών διαδικασιών σε οικονομίες με χαμηλούς μισθούς και αφετέρου με την υπερεκμετάλλευση της εργασίας των μεταναστών εντός των συνόρων των ιμπεριαλιστικών εθνών[4], ή όπως το θέτει το ΔΝΤ (2007, σ. 180): «[η] παγκόσμια δεξαμενή εργατικού δυναμικού μπορεί να είναι προσβάσιμη από τις προηγμένες οικονομίες μέσω των εισαγωγών και της μετανάστευσης», εμφατικά παρατηρώντας ότι «το εμπόριο είναι το σημαντικότερο και ταχύτερα επεκτεινόμενο κανάλι, σε μεγάλο βαθμό επειδή η μετανάστευση παραμένει πολύ περιορισμένη σε πολλές χώρες»[5].

Ο William Milberg είναι ένας από τους ελάχιστους που έχουν επιστήσει την προσοχή σε δύο συμμετρικά κενά στη βιβλιογραφία για τις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας και τη χρηματιστικοποίηση. Όπως αναφέρει, «μέχρι σήμερα η βιβλιογραφία για τις αλυσίδες αξίας δεν έχει εξετάσει λεπτομερώς τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποιημένης παραγωγής στη ροή κεφαλαίων ή αυτό που έχει γίνει ευρέως γνωστό ως ‘χρηματιστικοποίηση’» [Milberg, (2008), σ. 421], ενώ

«οι μελέτες για τη χρηματιστικοποίηση τείνουν να μην εξετάζουν τη σύνδεση με την παραγωγή και τις επενδύσεις θεωρώντας την αυτονόητη … πολλοί αναλυτές… αποτυγχάνουν να λάβουν υπόψη τους τις αλλαγές στη δομή της παραγωγής, και συγκεκριμένα την άνοδο των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας που έχουν εξασφαλίσει τη συνεχή ικανότητα των μεγάλων βιομηχανικών χωρών να διατηρήσουν την αύξηση των κερδών.» (ό.π., σ. 445)

Οι επικρατούσες και οι πιο ριζοσπαστικές θεωρήσεις στην παγκόσμια οικονομική κρίση αναλώνονται με το να προσπαθούν να εντοπίσουν τις ρίζες της στις διαδικασίες που συνδέονται με τη χρηματιστικοποίηση. Σε πλήρη αντίθεση, οι περισσότεροι σχολιαστές εξακολουθούν να αγνοούν τη σχέση μεταξύ αυτών των δύο και της εξωτερικής ανάθεσης. Ωστόσο, το τεράστιο, επί τρεις δεκαετίες παλιρροϊκό κύμα εξωτερικής ανάθεσης της μεταποιητικής παραγωγής σε χώρες με χαμηλούς μισθούς δεν ήταν μόνο απαραίτητο για τη χρηματιστικοποίηση των ιμπεριαλιστικών οικονομιών, εμπλέκεται βαθιά στην εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης – σε τέτοιο βαθμό που είναι τουλάχιστον επιφανειακό να περιγράψουμε την εξελισσόμενη κρίση ως ‘χρηματοπιστωτική’, είτε ως προς την προέλευσή της είτε ως προς τη φύση της. Το γιατί συμβαίνει αυτό και γιατί αυτό το θεμελιώδες γεγονός έχει διαφύγει από τόσους πολλούς σχολιαστές, είναι το αντικείμενο του παρόντος άρθρου, αλλά το ότι η αλήθεια βρίσκεται προς αυτή την κατεύθυνση μπορεί να γίνει αντιληπτό με τη σημείωση ότι οι άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις της μεγάλης κλίμακας εξωτερικής ανάθεσης παραγωγικών διαδικασιών σε χώρες με χαμηλούς μισθούς ήταν καθοριστικής σημασίας για τα χαμηλά επιτόκια, τον χαμηλό πληθωρισμό και τη χαμηλή μεταβλητότητα που χαρακτήριζαν τη λεγόμενη ‘Goldilocks’ (Σ.τ.Μ., ‘χρυσές κλειδαριές’) οικονομία. Οι πληθωριστικές πιέσεις που προέκυπταν από την επέκταση της ζήτησης δια της πίστωσης, μετριάστηκαν σημαντικά από την πτώση των τιμών των εξωτερικών ενδιάμεσων εισροών και των καταναλωτικών αγαθών, ενώ τα επιτόκια και η μεταβλητότητα διατηρήθηκαν σε χαμηλά επίπεδα από την Κίνα και άλλες εξαγωγικές χώρες, οι οποίες, εξαναγκασμένες από αυτό που ο Lawrence Summers ονόμασε ‘οικονομική ισορροπία του τρόμου’ (Summers, 2006), επέστρεφαν τα κέρδη από τις εξαγωγές τους στην κυβέρνηση των ΗΠΑ ως δάνεια με μηδενικό ή αρνητικό πραγματικό επιτόκιο. Όπως έχει επισημάνει ο Andrew Gamble (2009, σ. 131), «η φτήνια των κινεζικών αγαθών και η προθυμία τους να χρηματοδοτήσουν το έλλειμμα των ΗΠΑ ήταν αυτά που φούσκωναν τη φούσκα για όσο διάστημα διήρκεσε». Έτσι, οι ‘παγκόσμιες ανισορροπίες’ που τροφοδότησαν τη χρηματιστικοποίηση, η οποία αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο από τους οικονομολόγους του κυρίαρχου ρεύματος (Σ.τ.Μ., mainstream) ότι έπαιξε κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, είναι βασικά το αποτέλεσμα της εξωτερικής ανάθεσης της παραγωγής˙ ομοίως, ήταν τα χαμηλά επιτόκια που ώθησαν τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις να αυξήσουν το χρέος τους και που επίσης ανάγκασαν τις τράπεζες, σε ένα ολοένα και πιο απελπισμένο κυνήγι ‘απόδοσης’, να επενδύσουν τα κεφάλαια των καταθετών τους σε χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία υψηλού κινδύνου. Εν ολίγοις, η βασική αιτία της παγκόσμιας κρίσης δεν εντοπίζεται στη χρηματοδότηση, αλλά στην ίδια την καπιταλιστική παραγωγή.

Η άρρηκτη διασύνδεση μεταξύ της χρηματιστικοποίησης και της εξωτερικής ανάθεσης μπορεί επίσης να φανεί στα προηγούμενα στάδια και στην πρώιμη ανάπτυξη της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Οι πολυεθνικές επιχειρήσεις πρωτοστάτησαν στη χρήση υπεράκτιων χρηματοοικονομικών κέντρων και διεθνών χρηματαγορών για τη διαχείριση των όλο και πιο παγκόσμιων δραστηριοτήτων τους, ανοίγοντας έτσι τις πόρτες για τη διεθνή χρηματοοικονομική ολοκλήρωση, ή όπως εξήγησαν οι Gérard Duménil και Dominique Lévy (2005, σ. 24),

«Κατά την δεκαετία του 1960, αναπτύχθηκε μια νέα διεθνής χρηματοδότηση… Η κυκλοφορία των δολαρίων στον κόσμο έπαιξε κεντρικό ρόλο, αλλά το πιο κρίσιμο στοιχείο ήταν ίσως η σύγκλιση μεταξύ της ανόδου της νέας διεθνούς χρηματοδότησης και της διεθνοποίησης της παραγωγής (η ανάπτυξη των πολυεθνικών επιχειρήσεων). Οι διεθνείς επιχειρήσεις χρειάζονταν χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που επέτρεπαν την κυκλοφορία κεφαλαίων διεθνώς.»

Αντίθετα και στη συνέχεια, η χρηματοοικονομική μηχανική που αποσκοπούσε στην ενίσχυση της ‘αξίας των μετόχων’ σε συνδυασμό με τις πιέσεις του σκληρού ανταγωνισμού ανάγκασαν τις επιχειρήσεις του Βορρά να μειώσουν το κόστος παραγωγής με την ανάθεση της παραγωγής σε χώρες με χαμηλούς μισθούς. Η εξωτερική ανάθεση όχι μόνο παρείχε σημαντική στήριξη στο ποσοστό κέρδους στις ιμπεριαλιστικές χώρες, αλλά έγινε επίσης μια ολοένα και πιο αγαπητή εναλλακτική λύση έναντι των επενδύσεων σε νέες τεχνολογίες που αυξάνουν την παραγωγικότητα και την παραγωγική ικανότητα, καθώς διαθέτει το μεγάλο πλεονέκτημα ότι τα λειτουργικά κέρδη μπορούν να διοχετευθούν σε χρηματοπιστωτική κερδοσκοπία και να χρηματοδοτήσουν συγχωνεύσεις και εξαγορές. Όπως υποστηρίζει ο Milberg (2008, σ. 421), η αυξανόμενη χρηματιστικοποίηση των ιμπεριαλιστικών οικονομιών είναι η άλλη όψη της «ταχείας επέκτασης της παραγωγικής ικανότητας του τομέα της μεταποίησης στις χώρες με χαμηλούς μισθούς», δημιουργώντας «ροές κεφαλαίων από τις χώρες με χαμηλούς μισθούς προς τις βιομηχανικές χώρες … υποστηρίζοντας τις αξίες των περιουσιακών στοιχείων στις βιομηχανικές χώρες και ιδίως στις ΗΠΑ». Το κυριότερο συμπέρασμα είναι ότι οι αυξανόμενες αξίες των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων που χαρακτηρίζουν τη χρηματιστικοποίηση δεν είναι μόνο αέρας, ατμός και πλασματικό κεφάλαιο, αλλά σε σημαντικό βαθμό αντανακλούν τη σημαντικά διευρυμένη υπερεκμετάλλευση της ζωντανής εργασίας στον παγκόσμιο Νότο – ένα συμπέρασμα που επιβεβαιώνεται από αναλυτές που εργάζονται για την Roubini Global Economics, οι οποίοι διαπίστωσαν ότι «σε επίπεδο πολυεθνικών εταιρειών, η εξοικονόμηση κόστους από την μεταφορά σε υπεράκτιους τόπους είναι σημαντική και συμπίπτει με ιστορικά υψηλά επίπεδα στα κέρδη» (Parisi-Capone, 2006). Με λίγα λόγια, η εξωτερική ανάθεση έχει τροφοδοτήσει τη χρηματιστικοποίηση.

2 Η κριτική της ‘χρηματιστικοποίησης’

«Μεταξύ του χαμηλού του επιπέδου το πρώτο τρίμηνο του 1982 και του υψηλού του επιπέδου το δεύτερο τρίμηνο του 2007, το μερίδιο των κερδών του χρηματοπιστωτικού τομέα στο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν των ΗΠΑ αυξήθηκε περισσότερο από έξι φορές. Πίσω από αυτή την έκρηξη βρισκόταν μια αύξηση της μόχλευσης σε ολόκληρη την οικονομία. Η μόχλευση ήταν η φιλοσοφική λίθος που μετέτρεψε τον οικονομικό μόλυβδο σε χρηματοπιστωτικό χρυσό. Οι προσπάθειες για τη μείωσή της τώρα κινδυνεύουν να μετατρέψουν τον χρυσό και πάλι σε μόλυβδο.» (Wolf, 2007)

Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο έχει πράγματι επιδοθεί σε αλχημείες, χρησιμοποιώντας το χρέος για να διογκώσει τις αξίες των περιουσιακών στοιχείων, με τη διαστροφή ότι όσο πιο εύκολα ένα περιουσιακό στοιχείο μπορεί να ‘απογυμνωθεί’ και να μετατραπεί σε ροή εισοδήματος, τόσο πιο πολύτιμο γίνεται αυτό το περιουσιακό στοιχείο· όσο περισσότερο κανιβαλίζεται, τόσο περισσότερη σάρκα φαίνεται να έχει πάνω του. Ωστόσο, ο χρηματοπιστωτικός τομέας, εκτός από το να φαίνεται ότι δημιουργεί αξία από το πουθενά, συλλαμβάνει επίσης την αξία που δημιουργείται σε παραγωγικούς τομείς της οικονομίας, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βοήθησε να μεταφερθούν σε χώρες με χαμηλούς μισθούς.

Ο Milberg (2004a, σ. 3) είναι πρωτοπόρος σε όλα τα πεδία στο να κάνει αυτή την κρίσιμη σύνδεση μεταξύ χρηματιστικοποίησης και εξωτερικής ανάθεσης, την οποία εξηγεί ως εξής:

«η τεράστια επέκταση των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας … συνέπεσε με μια συρρίκνωση του τομέα της μεταποίησης στις περισσότερες χώρες [εννοεί τις περισσότερες πλούσιες χώρες] και έτσι επέτρεψε στις εταιρείες να επιστρέψουν μεγαλύτερο μερίδιο των καθαρών εσόδων στους μετόχους αντί να επανεπενδύσουν τα έσοδα αυτά σε νέες παραγωγικές δυνατότητες.»

Οι φευγαλέες αναφορές στην εξωτερική ανάθεση στη βιβλιογραφία της χρηματιστικοποίησης αντιμετωπίζουν αυτές τις δύο διαδικασίες σαν να ήταν εντελώς άσχετες. Οι Beverly Silver και Giovanni Arrighi (2000, σ. 10), για παράδειγμα, υποστήριξαν ότι

«η μεγάλη μετεγκατάσταση του κεφαλαίου των δεκαετιών του 1980 και 1990 από το εμπόριο και την παραγωγή στη χρηματοπιστωτική διαμεσολάβηση και την κερδοσκοπία … και όχι η ασύγκριτα μικρότερη μετεγκατάσταση των βιομηχανικών δραστηριοτήτων από το Βορρά στο Νότο, ήταν η κύρια αιτία της όποιας επιδείνωσης των συνθηκών εργασίας και διαβίωσης που βιώνουν οι εργαζόμενοι του Βορρά και του Νότου τα τελευταία είκοσι χρόνια.»

Αφήνοντας κατά μέρος την υποτίμηση της παγκόσμιας μετατόπισης της παραγωγής, αυτό που είναι προβληματικό σε αυτή την άποψη είναι η υπεροχή που δίνει στις εξελίξεις στη σφαίρα της χρηματοδότησης, μια προϋπόθεση που προκύπτει αναπόφευκτα από την περιθωριοποίηση των μετασχηματισμών στη σφαίρα της παραγωγής. Αυτή η (λανθασμένη) κατανόηση συναντάται σε ολόκληρη τη βιβλιογραφία της χρηματιστικοποίησης, παρά τις πολλές πολύτιμες γνώσεις που προσφέρει και τις σημαντικές έννοιες που έχει αναπτύξει. Έτσι, ο Engelbert Stockhammer ισχυρίζεται ότι «η χρηματιστικοποίηση συνέβαλε στην επιβράδυνση της συσσώρευσης από τη Χρυσή Εποχή» [Stockhammer, (2004), σ. 728], μια άποψη που υιοθετείται από τον Ben Fine (2009, σ. 7), ο οποίος υποστήριξε ότι «[η] χρηματιστικοποίηση είναι… συνυπεύθυνη για την επιμονή της επιβράδυνσης της συσσώρευσης από το τέλος της μεταπολεμικής άνθησης. Έχει δημιουργήσει μια δυναμική στην οποία η πραγματική συσσώρευση τόσο μετριάζεται όσο και, τελικά, καταπνίγεται από την πλασματική συσσώρευση», και από τον Κώστα Λαπαβίτσα (2009, σ.5), ο οποίος υποστηρίζει ότι «η χρηματιστικοποίηση έχει προκαλέσει κακές επιδόσεις στις επενδύσεις, την παραγωγή και την ανάπτυξη σε αναπτυγμένες χώρες τα τελευταία χρόνια». Το πρόβλημα με αυτή την κυρίαρχη, σχεδόν συναινετική άποψη εντοπίστηκε στο ‘What the 1987 Stock Market Crash Foretold’, ένα ψήφισμα που υιοθετήθηκε από τους κομμουνιστές των ΗΠΑ το 1988:

«οι καπιταλιστές δεν απέχουν από μεγάλες νέες επενδύσεις που επεκτείνουν την παραγωγική ικανότητα επειδή επιλέγουν να εκτρέψουν υπερβολικά πολλά κεφάλαια στις αγορές τίτλων, στην κτηματομεσιτική κερδοσκοπία, στην τοκογλυφία και στην επιτάχυνση της παραγωγής σε απαρχαιωμένα εργοστάσια. Η αιτία και το αποτέλεσμα είναι αντίστροφα. Οι εκμεταλλευτές βυθίζουν τα κεφάλαιά τους στην ‘εξοικονόμηση εργασίας’, στην επανεκπαίδευση και στις κερδοσκοπικές αξιώσεις επί των αξιών σε χαρτιά, επειδή εκεί μπορούν να έχουν καλύτερη απόδοση από ό,τι από τις επενδύσεις στην κατασκευή νέων εργοστασίων, στην εγκατάσταση σημαντικών νέων τεχνολογιών και στην πρόσληψη μεγάλων ποσοτήτων πρόσθετης εργασιακής δύναμης.» [Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα, (1988, 1994), σελ. 101-204].

Αναζητώντας τη ρίζα αυτής της αντιστροφής αιτίου και αποτελέσματος, στρεφόμαστε στο The Financialization of the American Economy, ένα θεμελιώδες κείμενο της βιβλιογραφίας της χρηματιστικοποίησης. Εκεί, η Greta Krippner (2005, σ. 174-175) ορίζει τη χρηματιστικοποίηση ως «ένα πρότυπο συσσώρευσης στο οποίο τα κέρδη προκύπτουν κυρίως μέσω χρηματοπιστωτικών καναλιών και όχι μέσω του εμπορίου και της παραγωγής εμπορευμάτων». Το ‘συσσωρεύονται’ θα μπορούσε να σημαίνει την απόκτηση κερδών των οποίων η πηγή βρίσκεται αλλού, αλλά η Krippner διολισθαίνει σε ένα εντελώς διαφορετικό νόημα, αναφερόμενη στην «αυξανόμενη σημασία του χρηματοπιστωτικού τομέα ως πηγή κερδών για την οικονομία» (ό.π., σ. 182), και πάλι, όπου υποστηρίζει ότι «σε αντίθεση με την κυρίαρχη προοπτική των μακροπρόθεσμων οικονομικών αλλαγών, η οποία ασχολείται με τα καθήκοντα που εκτελούνται ή με το τι παράγεται σε μια οικονομία, το παρόν άρθρο… εξετάζει πού παράγονται τα κέρδη στην οικονομία των ΗΠΑ» (ό.π., σ. 175-176, η έμφαση στο πρωτότυπο). Ασκώντας κριτική σε αυτή την αντίληψη, ο Till Van Treeck (2008, σ. 4-5) διατυπώνει το ουσιώδες:

«[ε]ίναι αναμφίβολα αλήθεια ότι πολλά κέρδη συνδέονται σήμερα με χρηματοοικονομικές δραστηριότητες. Ωστόσο… τα συνολικά κέρδη βασίζονται τελικά στην παραγωγή και το εμπόριο πραγματικών αγαθών και υπηρεσιών… είναι κατά την άποψή μας τουλάχιστον σημασιολογικά, αν όχι εννοιολογικά, προβληματικό να θεωρηθεί ο χρηματοπιστωτικός τομέας ως πηγή κερδών για την οικονομία.»

Το γεγονός αυτό έχει ευρείες επιπτώσεις. Η ‘προστιθέμενη αξία’ που συλλαμβάνεται στον χρηματοπιστωτικό τομέα αντιπροσωπεύει την υπεραξία που αποσπάται (ή την υπόσχεση υπεραξίας που δεν έχει ακόμη αποσπαστεί) από τη ζωντανή εργασία που απασχολείται στη μεταποίηση, τη γεωργία και άλλους παραγωγικούς τομείς της οικονομίας. Αυτές οι μεταβιβάσεις αξίας είναι εντελώς αόρατες στα οικονομικά δεδομένα, τα οποία καταγράφουν αποκλειστικά τις τιμές που καταγράφονται στην αγορά. Για τα θετικιστικά οικονομικά του κυρίαρχου ρεύματος, ό, τι δεν φαίνεται δεν υπάρχει· η ταύτιση της τιμής με την αξία αποκλείει τη δυνατότητα τέτοιων μεταβιβάσεων αξίας, εκτός από τις περιπτώσεις όπου το ελεύθερο παιχνίδι των δυνάμεων της αγοράς στρεβλώνεται από μονοπωλιακούς παράγοντες του ενός ή του άλλου είδους (όπως όταν οι εργαζόμενοι ‘εκμεταλλεύονται’ τους εργοδότες τους πιέζοντας τους μισθούς πάνω από την οριακή τους παραγωγικότητα) [βλ. Rama, (2003), σ. 13]. Από την άλλη πλευρά, η διάχυτη και συστηματική ύπαρξη τέτοιων μεταβιβάσεων αξίας αποτελεί στοιχειώδες αξίωμα της μαρξιστικής θεωρίας της αξίας[6]. Δύο συνέπειες που απορρέουν από τη μαρξιστική προσέγγιση είναι κρίσιμες για την επιχειρηματολογία του παρόντος άρθρου. Πρώτον, η ‘προστιθέμενη αξία της μεταποίησης’ (ΠΑΜ) είναι εντελώς διαφορετική από – και αναγκαστικά μικρότερη από – την πραγματική συμβολή της μεταποίησης στη συνολική αξία που παράγεται στην οικονομία ως σύνολο. Η ΠΑΜ δεν αντιπροσωπεύει την αξία που πραγματικά προστίθεται στη μεταποίηση˙ αντίθετα μετράει το μέρος της αξίας που παράγεται από το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο το οποίο οι μεταποιητικές επιχειρήσεις καταφέρνουν να κατακτήσουν στην αγορά˙ ομοίως, τα κέρδη που πραγματοποιούνται από τους μη παραγωγικούς τομείς προέρχονται από την υπεραξία που εξάγεται από την ζωντανή εργασία που παράγει αξία. Δεύτερον, δεδομένου ότι το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο και η αγορά στην οποία κυκλοφορεί, είναι παγκόσμιες, προκύπτει ότι η αξία που καταλαμβάνουν οι επιχειρήσεις τόσο στους παραγωγικούς όσο και στους μη παραγωγικούς τομείς των ιμπεριαλιστικών οικονομιών αντιπροσωπεύει το μερίδιό τους στη συνολική αξία που παράγεται από τη ζωντανή εργασία σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία, και όχι μόνο αυτή που δημιουργείται από τους ίδιους τους υπαλλήλους τους, είτε αυτοί εργάζονται στις εγχώριες παραγωγικές εγκαταστάσεις των πολυεθνικών είτε σε υπεράκτιες θυγατρικές. Προκύπτει επίσης ότι, όπως ακριβώς η προστιθέμενη αξία δεν μετρά την αξία που δημιουργείται, έτσι και το ΑΕΠ (το οποίο συγκεντρώνει την προστιθέμενη αξία που υποτίθεται ότι παράγεται από όλες τις επιχειρήσεις μιας εθνικής οικονομίας) δεν μετρά την πραγματική συμβολή της ζωντανής εργασίας μιας συγκεκριμένης χώρας στον παγκόσμιο πλούτο, δημιουργώντας αυτό που ονομάζω ψευδαίσθηση του ΑΕΠ.

3 Η ψευδαίσθηση του ΑΕΠ

Είναι γνωστό ότι η τυπική προβολή Mercator της τρισδιάστατης επιφάνειας του πλανήτη Γη στο δισδιάστατο πλαίσιο ενός χάρτη υπερβάλλει στο μέγεθος του βόρειου ημισφαιρίου, μειώνει το σχετικό μέγεθος των τροπικών περιοχών και μεγεθύνει τις εύκρατες ζώνες. Τα τυποποιημένα δεδομένα για το ΑΕΠ και τις εμπορικές ροές παράγουν ένα παρόμοιο αποτέλεσμα, μειώνοντας τη συμβολή του παγκόσμιου Νότου στον παγκόσμιο πλούτο και υπερτονίζοντας τη συμβολή των ιμπεριαλιστικών χωρών. Το ότι αυτό συμβαίνει μπορεί να γίνει αντιληπτό με μια (παραπλανητικά) απλή ερώτηση: ποια είναι η συμβολή των 270.000 εργαζομένων που απασχολούνται στην Foxconn International στο Shenzhen της Κίνας στα κέρδη της Dell, της Apple κ.λπ. (και των βιομηχανιών παροχής υπηρεσιών που παρέχουν τις εγκαταστάσεις τους, λιανικής πώλησης των προϊόντων τους κ.λπ.) Σε ποιο βαθμό τα κέρδη της WalMart προέρχονται από τα εκατομμύρια των χαμηλόμισθων, δηλαδή των νέων και των γυναικών εργαζομένων που δουλεύουν στα ‘εργοστάσια’ και τις φυτείες, τα προϊόντα των οποίων γεμίζουν τα ράφια της; Σύμφωνα με την επικρατούσα οικονομική θεωρία και τα συνήθη στοιχεία για το ΑΕΠ, το εμπόριο και τις ροές κεφαλαίων, καθόλου. Σύμφωνα με τους περισσότερους μαρξιστές και ετερόδοξους επικριτές της επικρατούσας θεωρίας, καμία άξια λόγου. Ωστόσο, το ανεξήγητο (για όσους είναι ηθελημένα ή αθέλητα παγιδευμένοι στον νεοκλασικό ζουρλομανδύα) γεγονός παραμένει: Τα κέρδη της Dell κ.λπ. προέρχονται όλο και περισσότερο από τις σχέσεις της με αυτούς τους εξωτερικούς προμηθευτές. Η επίλυση αυτού του αινίγματος απαιτεί μια βαθιά κριτική των θεμελιωδών νεοκλασικών εννοιών της ‘προστιθέμενης αξίας’ και της παραγωγικότητας, καθώς και των υποτιθέμενων αντικειμενικών στοιχείων για το ΑΕΠ και το εμπόριο που, όπως υποστηρίζεται εδώ, αποτελούν προβολές αυτών των εσφαλμένων εννοιών.

Μόνο με την εφαρμογή της θεωρίας της αξίας του Μαρξ, κριτικά αναπτυγμένης για να εξηγήσει την ιμπεριαλιστική εξέλιξη της κεφαλαιακής σχέσης, μπορεί να λυθεί αυτό το αίνιγμα. Οι συνέπειες της αποτυχίας να το πράξει κανείς μπορούν να γίνουν αντιληπτές στην εργασία της Greta Krippner που αναφέρθηκε παραπάνω. Ισχυρίζεται ότι ελέγχει «[τ]ην υπόθεση ότι αυτό που οδηγεί τη χρηματιστικοποίηση δεν είναι μια ουσιαστική αλλαγή στη φύση της οικονομίας, αλλά μάλλον η χωρική αναδιοργάνωση της οικονομικής δραστηριότητας που συνδέεται με την παγκοσμιοποίηση» [Krippner, (2005), σ. 195] – λες και αυτή η ‘χωρική αναδιοργάνωση’ δεν είναι από μόνη της μια ουσιαστική αλλαγή! Πραγματοποιεί τον έλεγχό της συγκρίνοντας τα κέρδη των ΗΠΑ που προέρχονται από ΑΞΕ και επενδύσεις χαρτοφυλακίου στο εξωτερικό με τα κέρδη που προέρχονται από το εσωτερικό, διαπιστώνοντας ότι τα εγχώρια κέρδη ‘κυριαρχούν’ στα κέρδη που προέρχονται από το εξωτερικό, και επιπλέον ότι τα κέρδη από τις χρηματοοικονομικές δραστηριότητες στο εξωτερικό αυξήθηκαν ακόμη ταχύτερα από τις μη χρηματοοικονομικές δραστηριότητες στο εξωτερικό, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι «τα αποτελέσματα αυτά δεν συνάδουν με τον ισχυρισμό ότι η χρηματιστικοποίηση στην εγχώρια οικονομία είναι απλώς ένα τεχνούργημα της μεταφοράς της παραγωγής στο εξωτερικό» (ό.π., σ. 195). Στην προσέγγιση αυτή υπονοείται η υπόθεση ότι τα κέρδη που αποκτώνται στην εγχώρια αγορά μπορούν να αντανακλούν μόνο την αξία που παράγεται στην εγχώρια αγορά, ότι η ‘προστιθέμενη αξία’ είναι συνώνυμη με την αξία που δημιουργείται, και ότι οι στατιστικές μετρήσεις της επιφάνειας αποκαλύπτουν όλα όσα χρειάζονται για να κατανοήσουμε τις σχέσεις μεταξύ των κεφαλαίων και μεταξύ του κεφαλαίου και της ζωντανής εργασίας.

Παρά τον ισχυρισμό του ότι αποτελεί μέτρο του ‘προϊόντος’, το ΑΕΠ μετρά τα αποτελέσματα των συναλλαγών στην αγορά. Ωστόσο, τίποτα δεν παράγεται στις αγορές, στον κόσμο της ανταλλαγής χρημάτων και τίτλων ιδιοκτησίας· η παραγωγή λαμβάνει χώρα αλλού, πίσω από ψηλά τείχη, στην ιδιωτική ιδιοκτησία, στις παραγωγικές διαδικασίες. Για να αναλύσουμε την παγκόσμια οικονομία δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να χρησιμοποιήσουμε στοιχεία για το ΑΕΠ και το εμπόριο, όμως κάθε φορά που παραθέτουμε άκριτα αυτά τα στοιχεία ανοίγουμε την πόρτα στις βασικές πλάνες των νεοκλασικών οικονομικών, των οποίων τα στοιχεία αυτά αποτελούν προβολές. Αυτό που απαιτείται, με άλλα λόγια, είναι μια θεμελιώδης αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και κατανοούμε τα υποτιθέμενα αντικειμενικά οικονομικά δεδομένα. Πριν εκθέσουμε τη θεωρητική βάση για την απόρριψη αυτής της τυπικής ερμηνείας των δεδομένων του ΑΕΠ και του εμπορίου, θα εξετάσουμε πρώτα ορισμένα από τα παράδοξα και τις ανωμαλίες που καθιστούν αναγκαία αυτή τη ριζική ρήξη.

Όταν ένας καταναλωτής πληρώνει 20 λίρες Αγγλίας για ένα ζευγάρι παπούτσια που κατασκευάζονται στο Μεξικό ή στην Κίνα, μόνο ένα μικρό μέρος της τελικής τιμής πώλησής τους θα εμφανιστεί στο ΑΕΠ της χώρας όπου παράγονται, ενώ το μεγαλύτερο μέρος τους θα προσμετρηθεί στο ΑΕΠ της χώρας όπου καταναλώνονται. Μόνο ένας οικονομολόγος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι δεν υπάρχει τίποτα λάθος εδώ! Ένα άλλο, ακόμη πιο εντυπωσιακό, παράδειγμα των παράδοξων που παράγονται από τις στατιστικές του ΑΕΠ είναι ότι το 2007 το έθνος με το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ – δηλαδή του οποίου οι πολίτες είναι υποτίθεται οι πιο παραγωγικοί στη γη – ήταν οι Βερμούδες. Αυτός ο φορολογικός παράδεισος απέκτησε τη θέση του ως άμεσο αποτέλεσμα της καταστροφής του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου τον Σεπτέμβριο του 2001, όταν τα hedge funds που είχαν την έδρα τους εκεί χρειάστηκαν μια νέα στέγη, και έλαβε περαιτέρω ώθηση από τον τυφώνα Κατρίνα, ο οποίος προκάλεσε παγκόσμια αύξηση των ασφαλίστρων και ροές ζεστού χρήματος προς την παγκόσμια ασφαλιστική βιομηχανία – οι Βερμούδες είναι ένα από τα σημαντικότερα κέντρα. Ωστόσο, παρά την πρώτη θέση στην κατάταξη των πιο παραγωγικών εθνών του κόσμου, η μόνη σχεδόν παραγωγική δραστηριότητα που λαμβάνει χώρα στις Βερμούδες είναι η παραγωγή κοκτέιλ σε beach bars και άλλες τουριστικές υπηρεσίες υψηλού επιπέδου. 1.600 χλμ. νοτιοδυτικά των Βερμούδων βρίσκεται ένα άλλο νησιωτικό έθνος, η Δομινικανή Δημοκρατία, όπου 154.000 εργαζόμενοι μοχθούν για ένα πενιχρό μεροκάματο σε 57 ζώνες εξαγωγικής μεταποίησης (ΖΕΜ) (Singa Boyenge, 2007), παράγοντας φορτία παπουτσιών και ενδυμάτων, το 95% των οποίων προορίζεται για την αγορά της Βόρειας Αμερικής [Shelburne, (2004), σ. 23]. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της είναι μόλις το 8% του ΑΕΠ των Βερμούδων, όταν μετριέται σε δολάρια PPP, ή 3% σε συναλλαγματικές ισοτιμίες της αγοράς˙ το 2007 έπεσε στην 98η θέση στον παγκόσμιο πίνακα κατάταξης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ στο Factbook της CIA. Ωστόσο, ποια χώρα, οι Βερμούδες ή η Δομινικανή Δημοκρατία, συμβάλλει περισσότερο στον παγκόσμιο πλούτο;

Η σύγκριση μεταξύ των Βερμούδων και της Δομινικανής Δημοκρατίας μάς προκαλεί να αναγνωρίσουμε ότι οι ‘χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες’ που ‘εξάγουν’ οι Βερμούδες είναι μη παραγωγικές δραστηριότητες που συνίστανται σε λογιστική κατακράτηση (Σ.τ.Μ., teeming and lading) πλούτου που παράγεται σε χώρες όπως η Δομινικανή Δημοκρατία, και επομένως (Σ.τ.Μ., η σύγκριση) είναι άμεσα συναφής με την κατανόηση της σχέσης μεταξύ χρηματιστικοποίησης και εξωτερικής ανάθεσης. Ωστόσο, δεν είναι τόσο σημαντική για την κατανόηση της ευρύτερης σχέσης μεταξύ των ‘βιομηχανικών’ εθνών και των εκβιομηχανισμένων χωρών του Νότου. Πλησιάζουμε ακόμη περισσότερο στο να διακρίνουμε την ψευδαίσθηση του ΑΕΠ όταν εξετάζουμε τι συμβαίνει όταν ο ακραίος και εντεινόμενος ανταγωνισμός με την Κίνα και άλλους παραγωγούς υποδημάτων και καλσόν για πρόσβαση στα ράφια των WalMart, Top Shop κ.λπ. αναγκάζει τους εργοδότες της Δομινικανής Δημοκρατίας να μειώσουν τους μισθούς. Υποθέτοντας ότι αυτός ο αυξημένος ανταγωνισμός προκύπτει από τους χαμηλότερους μισθούς της Κίνας και όχι από πιο προηγμένες τεχνικές παραγωγής (με άλλα λόγια, ότι ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας που απορροφάται για την παραγωγή αυτών των εμπορευμάτων παραμένει αμετάβλητος), οι χαμηλότεροι πραγματικοί μισθοί σημαίνουν υψηλότερο ποσοστό υπεραξίας. Έτσι, μια μείωση του πραγματικού μισθού στη Δομινικανή Δημοκρατία σημαίνει ότι η ζωντανή εργασία της γίνεται πιο σημαντική ως πηγή υπεραξίας και κερδών. Όμως, τα στοιχεία για το ΑΕΠ και το εμπόριο μας οδηγούν στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα: η μείωση των πραγματικών μισθών στη Δομινικανή Δημοκρατία επιτρέπει στους εργοδότες της να μειώσουν τις τιμές παραγωγής, με αποτέλεσμα τόσο τη μείωση της προστιθέμενης αξίας του κλάδου, όσο και τη μείωση της προφανούς συμβολής της Δομινικανής Δημοκρατίας στον παγκόσμιο πλούτο και τα κέρδη. Το ίδιο ισχύει επίσης και για τις μετρήσεις της παραγωγικότητας των Δομινικανών αδελφών μας˙ προκύπτει ότι οι στατιστικές για την ‘παραγωγικότητα της εργασίας’, που συμβατικά ορίζεται ως ‘προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο’, δεν θα πρέπει να θεωρούνται περισσότερο ως αντικειμενικά ακατέργαστα δεδομένα από ό, τι οι στατιστικές για το ΑΕΠ και το εμπόριο.

Αυτά τα παράδοξα υποδηλώνουν ότι η άκριτη αποδοχή των στοιχείων για το εμπόριο και το ΑΕΠ οδηγεί σε μια μαζικώς στρεβλή εικόνα της σχετικής συνεισφοράς των ιμπεριαλιστικών χωρών και του παγκόσμιου Νότου στον παγκόσμιο πλούτο. Για να δούμε γιατί συμβαίνει αυτό πρέπει να εξετάσουμε πιο προσεκτικά το ΑΕΠ, το λεγόμενο ‘Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν’. Το ΑΕΠ είναι, με απλά λόγια, το άθροισμα της προστιθέμενης αξίας που παράγεται από κάθε επιχείρηση σε ένα έθνος. Η βασική έννοια του ΑΕΠ είναι επομένως η ‘προστιθέμενη αξία’: η διαφορά μεταξύ των τιμών που καταβάλλονται για όλες τις εισροές και των τιμών που λαμβάνονται για όλες τις εκροές. Σύμφωνα με αυτή τη βασική νεοκλασική έννοια, το ποσό κατά το οποίο η τιμή των εκροών υπερβαίνει την τιμή των εισροών είναι αυτόματα και ακριβώς ίσο με την αξία που έχει παραχθεί κατά τη δική της παραγωγική διαδικασία, και δεν μπορεί να διαρρεύσει σε άλλες επιχειρήσεις ή να συλληφθεί από αυτές. Θεωρούμενη μέσα από το νεοκλασικό πρίσμα, η παραγωγή δεν είναι μόνο ένα ‘μαύρο κουτί’, για το οποίο γνωρίζουμε μόνο την τιμή που πληρώθηκε για τις εισροές και την τιμή που εισπράχθηκε για τις εκροές˙ είναι επίσης ερμητικά σφραγισμένη από όλα τα άλλα ‘μαύρα κουτιά’, δεδομένου ότι καμία αξία δεν μπορεί να μεταφερθεί ή να αναδιανεμηθεί μεταξύ τους ως αποτέλεσμα του ανταγωνισμού για κέρδη. Η μαρξιστική πολιτική οικονομία απορρίπτει αυτόν τον παραλογισμό και προωθεί μια ριζικά διαφορετική αντίληψη: ότι η ‘προστιθέμενη αξία’ είναι στην πραγματικότητα η ‘συλληφθείσα αξία’˙ μετράει το μερίδιο της συνολικής προστιθέμενης αξίας σε ολόκληρη την οικονομία που συλλαμβάνεται από μια επιχείρηση και δεν αντιστοιχεί σε καμία περίπτωση στην αξία που δημιουργείται από τη ζωντανή εργασία που απασχολείται σε αυτή τη μεμονωμένη επιχείρηση. Πράγματι, η μαρξιστική θεωρία της αξίας υποστηρίζει ότι πολλές επιχειρήσεις που υποτίθεται ότι παράγουν ‘προστιθέμενη αξία’ ασχολούνται με μη παραγωγικές δραστηριότητες όπως η χρηματοδότηση και η διοίκηση που δεν παράγουν καθόλου αξία.

Το ΑΕΠ δέχεται συχνά κριτική για το τι αφήνει έξω από τον υπολογισμό του ‘εγχωρίου προϊόντος’˙ τις λεγόμενες ‘εξωτερικότητες’, π.χ. τη ρύπανση, την εξάντληση των μη ανανεώσιμων πόρων, την καταστροφή των παραδοσιακών κοινωνιών˙ και για το σημείο στο οποίο θέτει το ‘όριο παραγωγής’, εξαιρώντας όλες εκείνες τις παραγωγικές δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα εκτός της εμπορευματικής οικονομίας, ιδίως την εργασία των νοικοκυριών. Ωστόσο, το ΑΕΠ δεν έχει ποτέ επικριθεί συστηματικά γι’ αυτό που ισχυρίζεται ότι μετράει, ούτε καν από τους μαρξιστές και άλλους ετερόδοξους επικριτές του κυρίαρχου ρεύματος. Μέρος της απάντησης έγκειται στο γεγονός ότι η οριακή (Σ.τ.Μ., marginalistic) και η μαρξιστική θεωρία της αξίας συμπίπτουν σε ένα σημείο: ενώ η μαρξιστική θεωρία της αξίας αποκαλύπτει ότι οι ατομικές τιμές που λαμβάνονται για την πώληση των εμπορευμάτων αποκλίνουν συστηματικά από τις αξίες που δημιουργούνται κατά την παραγωγή τους, σε συνολικό επίπεδο όλες αυτές οι ατομικές αποκλίσεις ακυρώνονται. Στο σύνολο, η συνολική αξία ισούται με τη συνολική τιμή[7].

Εάν η αξία που παράγεται από μια επιχείρηση (δηλαδή μια παραγωγική διαδικασία) μπορεί να συμπυκνώνεται στις τιμές που πληρώνονται για τα εμπορεύματα που παράγονται σε άλλες επιχειρήσεις εντός μιας εθνικής οικονομίας, τότε είναι αναντίρρητο ότι, ιδίως στην εποχή των παγκοσμιοποιημένων παραγωγικών διαδικασιών, αυτό συμβαίνει επίσης μεταξύ επιχειρήσεων σε διαφορετικές χώρες και ηπείρους στην παγκόσμια οικονομία. Με άλλα λόγια, όπως υπέθεσε κάποτε ο David Harvey (2006, [1982], σ. 441-442), «η γεωγραφική παραγωγή της υπεραξίας [μπορεί] να αποκλίνει από τη γεωγραφική της διανομή». Στο βαθμό που αυτό συμβαίνει, το ΑΕΠ απέχει ολοένα και περισσότερο από το να είναι μια αντικειμενική, λίγο πολύ ακριβής προσέγγιση του προϊόντος ενός έθνους (πράγματι, ποτέ δεν ήταν) και, αντίθετα, είναι ένα πέπλο που κρύβει την όλο και πιο παρασιτική και εκμεταλλευτική σχέση μεταξύ των βόρειων κεφαλαίων και της ζωντανής εργασίας του Νότου, με άλλα λόγια τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας. Το αόρατο και στην πραγματικότητα αδιανόητο της εκμετάλλευσης Βορρά-Νότου αποτυπώθηκε σε ένα editorial των Financial Times (1994) που ανέφερε ότι «το πλουσιότερο πέμπτο του παγκόσμιου πληθυσμού δημιουργεί – και απολαμβάνει – το 85% της παγκόσμιας παραγωγής. Το φτωχότερο πέμπτο παράγει – και αγωνίζεται να επιβιώσει με – μόλις το 1,4%»[8]. Οι συντάκτες των FT απλά δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την πιθανότητα ότι μέρος του 85% της παγκόσμιας παραγωγής που απολαμβάνει το ‘πλουσιότερο πέμπτο’ παράγεται στην πραγματικότητα από τα άλλα τέσσερα πέμπτα.

Υπάρχουν τεράστιες συνέπειες αυτού του γεγονότος, πάρα πολλές για να εξεταστούν εδώ, αλλά δύο που είναι ιδιαίτερα σχετικές με το επιχείρημά μας μπορούν να αναφερθούν εν συντομία. Πρώτον, η ψευδαίσθηση του ΑΕΠ εξηγεί τουλάχιστον εν μέρει γιατί τα κυρίαρχα παραδείγματα βλέπουν τον παγκόσμιο Νότο ως περιφερειακό, δευτερεύουσας σημασίας, παρά την πανταχού παρούσα παρουσία των προϊόντων που προέρχονται από τα ορυχεία, τις φυτείες και τoυς χώρους εργασίας, η ζωντανή εργασία των οποίων είναι ο δημιουργός πολλών ή των περισσότερων από τα ρούχα και τις ηλεκτρονικές συσκευές μας, των λουλουδιών στο τραπέζι μας, των τροφίμων στο ψυγείο μας και του ίδιου του ψυγείου. Δεύτερον, οι απόμακρες σχέσεις μεταξύ των ανεξάρτητων επιχειρήσεων των πολυεθνικών του Βορρά στον παγκόσμιο Νότο δημιουργούν γιγαντιαίες ροές υπεραξίας που στηρίζουν τα κέρδη αυτών των πολυεθνικών του Βορρά, και μάλιστα προτιμώνται όλο και περισσότερο έναντι των ΑΞΕ, τόσο λόγω της κερδοφορίας τους όσο και επειδή τροφοδοτούν τη χρηματιστικοποίηση – ωστόσο αυτές οι ροές είναι εντελώς αόρατες στα δεδομένα των χρηματοοικονομικών ροών. Όπως επισημαίνει ο William Milberg,

«παρά την εκπληκτική αύξηση της διεθνικής δραστηριότητας των μεγάλων επιχειρήσεων… οι επιχειρήσεις αυτές επιθυμούν όλο και περισσότερο να αναθέτουν υπεργολαβίες διεθνώς στο πλαίσιο πιο απόμακρων (Σ.τ.Μ., arm’s length) παρά στενών (εντός της επιχείρησης) σχέσεων… όλο και περισσότερο, οι άμεσες ξένες επενδύσεις που επιδιώκουν την αποδοτικότητα αντικαθίστανται από απόμακρες υπεργολαβίες». [Milberg, (2004b), σ. 15. Βλέπε επίσης Gereffi, (2005), σ.4, Dicken, (2007), σ.164 και Sturgeon, (2008), σ.8].

4 Παγκόσμια εξωτερική ανάθεση και η άνοδος της εργασίας του Νότου

Παρά την εντατικοποίηση της εργασιακής διαδικασίας, την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, τη συμπίεση των πραγματικών μισθών και τη διευρυμένη υπερεκμετάλλευση των μεταναστών εργατών, οι καπιταλιστές στις ιμπεριαλιστικές χώρες δεν μπόρεσαν να μειώσουν αγρίως το εγχώριο κόστος παραγωγής στο βαθμό που χρειαζόταν˙ παρ’ όλες τις προσπάθειές τους, δεν κατάφεραν ακόμη να αντιστρέψουν τις δαπανηρές μεταρρυθμίσεις πρόνοιας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο που παραχωρήθηκαν στην εργατική τάξη στις ιμπεριαλιστικές χώρες, όπως είπε ο Φιντέλ Κάστρο, «από φόβο για την επανάσταση, από φόβο για τον σοσιαλισμό»[9].

Τα στοιχεία που παρουσιάζονται εδώ υπογραμμίζουν την υπερβατική εμβέλεια της παγκόσμιας εξωτερικής ανάθεσης και γιατί είναι αδύνατο να κατανοήσουμε τη φύση και τη δυναμική της εξελισσόμενης κρίσης χωρίς να τη θέσουμε στο επίκεντρο της προσοχής μας. Η απόλυτη αύξηση του εργατικού δυναμικού του Νότου γενικά και του βιομηχανικού προλεταριάτου ειδικότερα καθώς και η αυξανόμενη αριθμητική κυριαρχία του έναντι του εργατικού δυναμικού των ιμπεριαλιστικών χωρών, που απεικονίζεται στο Διάγραμμα 1, όσο εντυπωσιακή και αν είναι, υποτιμά την αστρική αύξηση της σημασίας τους ως πηγή παγκόσμιας αξίας και υπεραξίας. Ένας λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό είναι ότι, κατά την εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, τα κράτη του Νότου και οι εργάτες και οι αγρότες που ζουν σε αυτά έχουν ενσωματωθεί πολύ περισσότερο στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία, επιταχύνοντας έτσι την αριθμητική τους αύξηση. Το ΔΝΤ (2007, σ. 162) προσπάθησε να το αποτυπώσει αυτό με το κατασκεύασμα περί του ‘εξαγωγικού παγκόσμιου εργατικού δυναμικού’, σύμφωνα με το οποίο το ποσοστό του Νότου στο παγκόσμιο εργατικό δυναμικό έχει τετραπλασιαστεί από το 1980.

Διάγραμμα 1 Παγκόσμιο βιομηχανικό εργατικό δυναμικό