Η νεοκλασική οικονομική θεωρία είχε χαρακτηρίσει τη μαρξιστική θεωρία της εξάρτησης (καθώς και άλλες ετερόδοξες σχολές σκέψης) ως απολίθωμα – μια λατινοαμερικανική πνευματική περιέργεια της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, που πλέον έχει ξεπεραστεί από την παγκοσμιοποίηση, τις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας (Σ.τ.Μ., Global Value Chains, GVC), και τον θρίαμβο της ανάπτυξης με γνώμονα την αγορά. Αυτή η κρίση, που επαναλαμβανόταν στην κυρίαρχη οικονομική και πολιτική επιστήμη, είχε αποκτήσει το κύρος της κοινής λογικής και εξαφάνιζε βολικά το γεγονός ότι η θεωρία της εξάρτησης δεν ήταν ιδιοκτησία μιας μόνο περιοχής, αλλά ένα τριηπειρωτικό πνευματικό εγχείρημα που διαμορφώθηκε σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική, την Αφρική και την Ασία.

Η απόρριψη της θεωρίας της εξάρτησης εξυπηρέτησε μια πολύ συγκεκριμένη λειτουργία: άνοιξε τον ιδεολογικό δρόμο για τον νεοφιλελευθερισμό στην περιφέρεια, περιθωριοποιώντας κλασικές έννοιες όπως ο ιμπεριαλισμός, ο διαρθρωτικός μετασχηματισμός και ο διεθνής καταμερισμός εργασίας. Με αυτές τις έννοιες εκτός παιχνιδιού, το μόνο που απέμενε ήταν να ρυθμιστούν οι τιμές, να δημιουργηθούν θεσμοί και να ανοίξουν οι αγορές. Η υπανάπτυξη έγινε μια αρχική κατάσταση, και ο εκσυγχρονισμός μια γραμμική, τυποποιημένη πορεία που επιβλήθηκε από τη Συμφωνία της Ουάσιγκτον (Washington Consensus).

Όταν η άνοδος της Κίνας – η πιο εντυπωσιακή αναπτυξιακή επιτυχία της εποχής μας – κατέστη αδύνατο να αγνοηθεί, οι δυτικοί ακαδημαϊκοί και οι πολιτικοί κύκλοι έσπευσαν να την εξηγήσουν με τα εργαλεία του νεοφιλελευθερισμού: το εμπορικό άνοιγμα, την ένταξη στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας, και τη φιλελευθεροποίηση. Το γεγονός ότι η πορεία της Κίνας βασιζόταν ακριβώς σε ό,τι πρότεινε η θεωρία της εξάρτησης – δημόσια ιδιοκτησία των στρατηγικών τομέων της οικονομίας, έλεγχοι κεφαλαίων, εξαρτώμενες ξένες επενδύσεις και υποταγή των εξωτερικών σχέσεων στις εσωτερικές αναπτυξιακές προτεραιότητες – αποκρύφτηκε συστηματικά. Η επιτυχία της περιφέρειας έπρεπε να παρουσιαστεί ως επιβεβαίωση των προτάσεων του κέντρου.

Η ηγεμονία κλονίζεται, αλλά οι αλυσίδες παραμένουν

Καθώς εξελίσσεται ο 21^ος αιώνας, η νεοφιλελεύθερη τάξη πραγμάτων βρίσκεται σε κρίση. Στον πυρήνα, ο νεοφιλελευθερισμός οδήγησε στη χρηματιστικοποίηση και την αποβιομηχανοποίηση. Στην περιφέρεια, η ένταξη στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας δημιούργησε νέα διαρθρωτικά εμπόδια στην τεχνολογική αναβάθμιση (τα οποία συχνά παρερμηνεύονται ως «παγίδα του μεσαίου εισοδήματος»). Τόσο στον πυρήνα όσο και στην περιφέρεια, το αποτέλεσμα ήταν η κοινωνική πόλωση και μια κρίση πολιτικής νομιμοποίησης για την άρχουσα τάξη.

Η αστάθεια και η αναξιοπιστία της οικονομικής τάξης υπό την ηγεσία των ΗΠΑ έχουν δημιουργήσει ρωγμές στο εποικοδόμημα της νεοφιλελεύθερης τάξης. Η οικονομική άνοδος της Κίνας (η οποία σήμερα αντιπροσωπεύει το 30% της παγκόσμιας μεταποιητικής παραγωγής), σε συνδυασμό με τις νέες προσπάθειες για περιφερειακή ολοκλήρωση με επίκεντρο τον Νότο (Σ.τ.Μ., South-centered regionalism) (ALBA-TCP, AES) και τον πολυμερισμό (Σ.τ.Μ., multilateralism) Νότου-Νότου (BRICS+), αντανακλά ένα νέο κλίμα στον Παγκόσμιο Νότο. Η μονοπολική εποχή φτάνει στο τέλος της, παρά τις ολοένα και πιο απρόβλεπτες προσπάθειες της Ουάσιγκτον να την αναζωογονήσει μέσω δασμολογικών πολέμων, καθεστώτων κυρώσεων και στρατιωτικών προκλήσεων. Οι επιχρυσωμένες αλυσίδες της νεοφιλελεύθερης εποχής – συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, παραχωρήσεις σε ξένους επενδυτές και η διεθνής πνευματική ιδιοκτησία – αντικαθίστανται ολοένα και περισσότερο από αιχμηρά εργαλεία.

Οι περιφερειακές οικονομίες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και μεγάλων τμημάτων της Ασίας παραμένουν εγκλωβισμένες σε μοτίβα υποταγής που ο Πολ Μπάραν (Paul Baran), ο Σαμίρ Αμίν (Samir Amin), ο Ρούι Μάουρο Μαρίνι (Ruy Mauro Marini), και ο Θεοτόνιο ντος Σάντος (Theotônio dos Santos) θα είχαν αναγνωρίσει αμέσως. Οι χρηματοοικονομικές ιεραρχίες εξακολουθούν να επιβάλλουν πειθαρχία στην περιφερειακή νομισματική πολιτική μέσω του συστήματος του δολαρίου και του ΔΝΤ. Η τεχνολογική συγκέντρωση σε μια χούφτα πολυεθνικών εταιρειών εξακολουθεί να αποκλείει την περιφέρεια από την πρωτοπορία της καινοτομίας. Ο επαναπατρισμός κερδών, οι μεταφορές τόκων και η συστηματική συμπίεση των μισθών κάτω από το κόστος αναπαραγωγής – αυτό που ο Μαρίνι αποκαλούσε «υπερεκμετάλλευση», ο μηχανισμός μέσω του οποίου το περιφερειακό κεφάλαιο αντισταθμίζει τα διαρθρωτικά μειονεκτήματά του πιέζοντας τους εργαζόμενους πιο σκληρά από ό,τι χρειάζεται ποτέ το κέντρο – συνεχίζουν να λειτουργούν ως η κρυφή αρχιτεκτονική της παγκόσμιας συσσώρευσης.

Η διαφορά είναι ότι αυτοί οι μηχανισμοί λειτουργούν πλέον μέσω διαδικασιών που φαίνονται εθελοντικές και καθοδηγούμενες από την αγορά. Ο εξαναγκασμός δεν είναι πλέον κατά κύριο λόγο αποικιακός· είναι ενσωματωμένος στη χρηματοοικονομική αρχιτεκτονική, στα καθεστώτα πνευματικής ιδιοκτησίας, στον θεσμικό σχεδιασμό των εμπορικών συμφωνιών, και στη δομή των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας, όπου οι περιφερειακές επιχειρήσεις καταλαμβάνουν υποδεέστερες θέσεις εκ σχεδιασμού, όχι τυχαία. Ωστόσο, η εντατικοποίηση της στρατιωτικοποίησης και η ανοιχτή χρήση των δασμών, των κυρώσεων, και των ελέγχων της τεχνολογίας ως όπλων – ιδιαίτερα ορατή από τα τέλη της δεκαετίας του 2010 – αποκαλύπτουν ότι ο εξαναγκασμός δεν έχει ποτέ πραγματικά υποχωρήσει. Αντίθετα, έχει κρατηθεί σε εφεδρεία: ο μολυβένιος σωλήνας πίσω από το «αόρατο χέρι», που χρησιμοποιείται όποτε οι πιο ήπιοι μηχανισμοί χρηματοοικονομικής και θεσμικής υποταγής αποδεικνύονται ανεπαρκείς για να πειθαρχήσουν τα περιφερειακά κράτη ή να περιορίσουν την άνοδο των ανταγωνιστών. Η εξάρτηση δεν έχει εξαφανιστεί. Έχει «ξεπλυθεί» – και όταν το «ξέπλυμα» αποτυγχάνει, η δύναμη που κρύβεται πίσω της γίνεται και πάλι εμφανής.

Η ψευδαίσθηση της «καλής διακυβέρνησης» και της «ικανότητας» του κράτους

Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, οι δύο έννοιες της «κρατικής ικανότητας» και της «καλής διακυβέρνησης» έχουν αναφερθεί ως το κλειδί για την υπέρβαση της υπανάπτυξης. Η δημιουργία καλύτερων θεσμών, η ενίσχυση της διακυβέρνησης, η μείωση της διαφθοράς και η βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος – αυτά ήταν τα σύνθημα της εποχής μετά τη Συμφωνία της Ουάσινγκτον. Ακόμη και ορισμένοι ετερόδοξοι οικονομολόγοι υιοθέτησαν μια εκδοχή αυτού του επιχειρήματος, επισημαίνοντας τα αναπτυξιακά κράτη της Ανατολικής Ασίας ως απόδειξη ότι η κρατική ικανότητα μπορούσε να ξεπεράσει τους διαρθρωτικούς περιορισμούς.

Αυτό που μεγάλο μέρος αυτής της βιβλιογραφίας αρνείται να αντιμετωπίσει είναι ότι αυτό που έχει εξυμνηθεί ως «ικανότητα του κράτους» και «καλή διακυβέρνηση» στο μεγαλύτερο μέρος του Παγκόσμιου Νότου δεν ήταν συχνά τίποτα περισσότερο από την υποταγή των δημόσιων θεσμών και πολιτικών στα συμφέροντα του ξένου κεφαλαίου και των τοπικών συμμάχων του. Αυτό σήμαινε την αποπολιτικοποίηση της οικονομικής πολιτικής και της διακυβέρνησης, με την αντικατάσταση των πολιτικών εκπροσώπων από «ανεξάρτητους τεχνοκράτες». Έτσι, η «καλή διακυβέρνηση» και ο «καπιταλισμός των ημετέρων» δεν είναι αντίθετα, αλλά στην πραγματικότητα δίδυμα.

Το νεοφιλελεύθερο κράτος στην περιφέρεια δεν ήταν ποτέ αδύναμο ή αναποτελεσματικό. Αντίθετα, αποδείχθηκε αρκετά αποτελεσματικό στην πειθάρχηση του εργατικού δυναμικού, στην εκποίηση περιουσιακών στοιχείων των δημόσιων επιχειρήσεων, στην ιδιωτικοποίηση των φυσικών πόρων, στην απορρύθμιση των χρηματοοικονομικών ροών, και στην κατάργηση της βιομηχανικής πολιτικής. Η κρατική ικανότητα δεν απέτυχε, αλλά οικοδομήθηκε στην υπηρεσία ενός ταξικού σχεδίου· η διακυβέρνηση ήταν, στην πραγματικότητα, «καλή» για μια στενή άρχουσα τάξη.

Η περιφερειακή αστική τάξη, ανίκανη να ανταγωνιστεί άμεσα τις τεχνολογικά πιο προηγμένες και οικονομικά πλούσιες επιχειρήσεις του πυρήνα, συχνά εισέρχονταν πρόθυμα σε μια δευτερεύουσα συνεργασία στην αλυσίδα εξάρτησης. Υιοθέτησαν ένα πρόγραμμα αποδόμησης των αναπτυξιακών θεσμών και συντριβής του τοπικού προλεταριάτου και της αγροτιάς, προκειμένου να εξασφαλίσουν την εγχώρια ταξική τους θέση. Ικανοποιούνταν να διαδραματίζουν το ρόλο των εμπορικών μεσαζόντων έναντι των χρηματοοικονομικών-βιομηχανικών συγκροτημάτων του πυρήνα. Το ΔΝΤ μπορεί να έδωσε το σενάριο, αλλά οι εγχώριοι κομπραδόροι ήταν συχνά πρόθυμοι εκτελεστές.

Οι κομπραδόρικες αστικές τάξεις της περιφέρειας – τοπικές καπιταλιστικές τάξεις των οποίων τα κέρδη δεν εξαρτώνται από την ανάπτυξη της εγχώριας οικονομίας, αλλά από τη μεσολάβηση για την υποταγή της στο ξένο κεφάλαιο, αυτό που η Βάνια Μπαμπίρα (Vania Bambirra) ονόμασε «κυριαρχούμενες-κυρίαρχες» τάξεις – βρήκαν στη νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση το τέλειο μέσο για την εδραίωση της δικής τους θέσης εντός της παγκόσμιας ιεραρχίας της συσσώρευσης κεφαλαίου.

Η βιβλιογραφία για το θεσμικό και αναπτυξιακό κράτος, όταν εφαρμόζεται χωρίς κριτική στις περιφερειακές πραγματικότητες, μυθοποιεί αυτή τη διαδικασία, αντιμετωπίζοντας την κρατική ικανότητα ως ένα ουδέτερο προνόμιο και όχι ως ένα αμφισβητούμενο πεδίο που διαμορφώνεται από την ταξική πάλη.

Μια θεωρία που διαμορφώθηκε σε τρεις ηπείρους

Για να ξεπεραστεί αυτό το αδιέξοδο, απαιτείται η ανασυγκρότηση της μαρξιστικής θεωρίας της εξάρτησης ως ακρογωνιαίου λίθου μιας τριηπειρωτικής πολιτικής οικονομίας. Η καθιερωμένη αφήγηση περιορίζει την εξάρτηση σε ένα λατινοαμερικανικό ζήτημα της δεκαετίας του 1960 – τους όρους εμπορίου του Ραούλ Πρέμπις (Raúl Prebisch), τον δομισμό της Οικονομικής Επιτροπής για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική (Economic Commission for Latin America and the Caribbean), και τις απογοητεύσεις της υποκατάστασης των εισαγωγών. Η περιοριστική θεώρηση της θεωρίας της εξάρτησης, ενός παγκόσμιου διανοητικού εγχειρήματος, την αποκόπτει από τις ρίζες της στις κλασικές θεωρίες του ιμπεριαλισμού και από τον συνεχή διάλογο μεταξύ της Λατινικής Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας που της έδωσε την αναλυτική της δύναμη.

Μία από τις πρώτες αναλύσεις της αποστέρησης πλούτου από τις αποικίες, στην πραγματικότητα, προέρχεται από την Ασία, όπου ο Ινδός εθνικιστής Νταδαμπάι Ναορότζι (Dadabhai Naoroji) ανέλυσε την αποστράγγιση πλούτου της Ινδίας από τη Βρετανία – μια επιστημονική προσέγγιση που έχει αναπτυχθεί με την πάροδο του χρόνου από Ινδούς μαρξιστές οικονομολόγους όπως η Ούτσα Πατνάικ (Utsa Patnaik). Στην Κίνα, ο Μάο Τσε Τουνγκ χαρακτήρισε την τάξη των κομπραδόρων ως «παράρτημα του ιμπεριαλισμού» που «εμποδίζει ενεργά την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων». Όσον αφορά την Αφρική, ο Αιγύπτιος μαρξιστής Σαμίρ Αμίν ανέλυσε πώς οι τοπικές οικονομίες ήταν δομικά προσανατολισμένες προς την εξυπηρέτηση της εξωτερικής ζήτησης και όχι των εσωτερικών αναγκών, ενώ ο ιστορικός από τη Γουιάνα Γουόλτερ Ρόντνεϊ (Walter Rodney) κατέδειξε πώς η Ευρώπη υποανάπτυξε συστηματικά την ήπειρο μέσω αιώνων αποικιακής εκμετάλλευσης και κοινωνικής αναδιάρθρωσης.

Αυτές οι σχολές σκέψης αποτελούσαν ένα ολοκληρωμένο πνευματικό εγχείρημα, που διαμορφώθηκε μέσα από μια κοινή ιστορία αντικαπιταλιστικού και αντιιμπεριαλιστικού αγώνα, καθώς και από συναντήσεις όπως η Διάσκεψη του Μπαντούνγκ (Bandung Conference) το 1955, η Τριηπειρωτική Διάσκεψη (Tricontinental Conference) στην Αβάνα το 1966 και η Διάσκεψη του Ντακάρ (Dakar Conference) το 1972, που συγκάλεσε ο Αμίν. Κρίσιμο είναι ότι αυτή η παράδοση αντιλαμβανόταν την εξάρτηση όχι ως μια μεταπολεμική ανωμαλία, αλλά ως μια «longue durée» (Σ.τ.Μ., μακράς διάρκειας) – μια δομική κατάσταση ριζωμένη στα αποικιακά θεμέλια του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος. Η θεωρία της εξάρτησης διατύπωσε μια γενική θεωρία για το πώς ο παγκόσμιος καπιταλισμός παράγει και αναπαράγει συστηματικά δομικές ασυμμετρίες μέσω ταξικών διαμορφώσεων που είναι ταυτόχρονα εγχώριες και διεθνείς – και το έκανε αυτό από τη σκοπιά τριών ηπείρων, όχι μίας.

Χαρτογράφηση της σύγχρονης εξάρτησης

Με βάση αυτή την παράδοση, έχω αναπτύξει ένα διττό αναλυτικό πλαίσιο που βασίζεται σε δύο δείκτες. Ο Δείκτης Δομικής Εξάρτησης (Structural Dependency Index , SDI) μετρά αντικειμενικούς περιορισμούς σε εμπορικές, τεχνολογικές, χρηματοοικονομικές, παραγωγικές, δικτυακές και διανεμητικές διαστάσεις – αποτυπώνοντας τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σύγχρονη εξάρτηση σε ολόκληρο τον κύκλο του κεφαλαίου. Ο δείκτης της Διαμεσολαβητικής Ικανότητας του Κράτους (State Mediating Capacity, SMC) μετρά τους θεσμικούς πόρους που διατίθενται για την αντιμετώπιση αυτών των περιορισμών – από τον έλεγχο του δημόσιου τομέα επί στρατηγικών κλάδων έως τη ρύθμιση των ροών κεφαλαίου και την ένταση της βιομηχανικής πολιτικής.

Η τομή αυτών των δύο διαστάσεων δημιουργεί αυτό που ονομάζω Χάρτη Εξάρτησης (Dependency Map):